Det vårast i landet. Dagane er blitt lange. Ut i april er vi komne, og sørpå har dei tatt på seg småsko og sit ute i sola og ser på påskeliljene mens dei leskar strupen. Den blide værmeldarmannen på NRK TV kan fortelje at det i år har vore mykje nedbør i Nord-Norge, meir enn vanleg. Han lyg ikkje. Og folk her lokalt har aldri sett maken til snøfall. Eg har forresten sjekka vêrstatistikken for Nord-Norge frå år 1900. Tendensen er meir nedbør vinter og vår, med høgare gjennomsnittstemperatur. Les gjerne klimaprofilen for Troms om kva vi har i vente.
Det kan vere keisamt å høyre vêrprat. På den andre sida er det knapt noko som er så kontaktskapande. Særleg når vêret er så utfordrande som i år her i nord. Og då dreier praten seg altså om snømengdene og den arbeidsinnsatsen som må til for ikkje å snø inne. Men eg skal ikkje tvære dette ut. Eg skal berre gi eit lite hint om korleis vi har det og har hatt det sidan vi forlot Bergen for to veker sidan, i håp om mange fine skiturar, slik det har brukt å vere tidlegare år. Fram til no har det blitt éin skitur på meg, til Kampenhytta, på ein dag med solgløtt og bra føre. Men det var før det verste snøfallet i manns minne i forrige veke.
Det vart etter kvart heilt surrealistisk. Då vi gløtta på ytterdøra laurdag kveld før vi skulle gå til ro, viste det seg at snøen låg oppetter døra og dei fire trappetrinna opp dit var forsvunne under snømassane. No har vi heldigvis naboar med maskinpark som kan handtere snøfall, det er berre å takke for at nabo Tor tar oppkøyrselen heilt ubeden! Det blir høge brøytekanter etter kvart. I tillegg kjem jo brøytarane på oppdrag frå Mesta og forsyner hagen med snø frå gang- og sykkelvegen. Og det er ikkje akkurat rein og kvit snø. Eg måtte ut og kjefte ein dag. Køyraren murra litt men gjekk etter kvart med på å lempe noko på andre sida av E6. Men det blir effektiv støyskjerming av slikt. No høyrer vi ikkje lenger tungtrafikken som elles dundrar forbi. Når folk passerer ser vi berre hovudplagga som glir forbi. Til våren, etter tininga, er det vel berre å plukke opp restane av buskene som for nokre år sidan vart planta som hekk mot vegen.
Kampenhytta – min einaste skitur så langt.
Alt dette snøfallet fører sjølvsagt til skredfare. Ein ung skuterkøyrar frå nabobygda omkom for nokre dagar sidan i ei område som av lokale folk ikkje har vore vurdert som farleg. Så ein lyt vere på vakt. I dag ventar eg tilbake sambuar og kompisane sørfrå som har vore på langtur i Dividalen, vonleg i god behald.
Vakkert blir det av all snøen.Søringar gler seg til skitur i Dividalen.
No, når opphaldet her nærmar seg slutten, ligg det an til godvêr. Sola skin på nysnøen som fall i natt. Det er utsikter for godvêr under Reistadløpet laurdag. Og deretter blir det Vestlandsvår.
I går var det «Black Friday», ein skikk frå USA som vår heimlege handelsstand så til dei grader har importert. Av import derifrå fekk vi først Halloween, så Black Friday, det neste blir vel Thanksgiving? Eg heldt meg no i alle fall borte frå butikkane, både i sentrum og på kjøpesentra. Eg har alt eg treng og kan dermed motstå kjøpepress, stort sett. Tvert imot har eg no behov for å kvitte meg med jordisk gods. Og utan å høyrast for prektig ut har eg i år stort sett produsert julegåvene sjølv. Nok om det.
Det var eigentleg ein annan import eg skulle skrive om. For eit par veker sidan fann eg gull i ei korg i ei matvareforretning i Bergen. Rettare sagt ein haug med det «nord-norske eplet», nemleg Målselvnepe.
Eg la oppdaginga ut på Facebook og fekk likes og kommentarar, særleg frå dei med røter nordpå som vart begeistra over gjensyn med barndommens neper. For min del er eg oppvaksen i kjerneområdet for nepa, ved kommunegrensa til Målselv og med mor frå Sollia i Målselv. Samanlikninga med eple passar, ikkje berre når det gjeld det smaksmessige. Når dei sørpå gjekk på epleslang, gjekk vi på nepetjuveri.
Då eg i si tid kom til Bergen var eg forundra over å oppdaga at det som vart kalla nepe var nokre runde kvite knollar. Neper skulle då vere gule og flate?
Målselvnepene som er til sals i butikken er pakka på Senja og utstyrt med ein forteljande etikett. Eg undra meg litt over at kvar og ei nepe var plastemballert. Nokre av FB-venene meinte dette var naudsynt for at dei skulle vere haldbare, andre viste til at nepene hadde hatt utmerkte lagringsvilkår i kjellaren i barndomsheimen, heilt utan plast.
For å få den karakteriske smaken må Målselvnepe dyrkast i kjøleg klima med mykje lys. Dei optimale vekstvilkåra er nord for polarsirkelen. Målselvnepa blir i dag forvalta av Senja vidaregåande skule, og er beskytta av Forskrift om beskyttelse av Målselvnepe fra Nord-Norge som geografisk betegnelse (Lovdata). Her kan ein lese følgjande:
«Nord-Norge har unike naturgitte betingelser for plantevekst med en kombinasjon av relativt lav gjennomsnittlig veksttemperatur, kort vekstsesong og lyse sommernetter på grunn av midnattsol. Målselvnepe er godt tilpasset disse vekstforholdene, og har en særpreget søtlig og mild nepesmak grunnet liten produksjon av bitterstoffer.»
Norsk institutt for bioøkonomi (NIBIO) forskar på metoder for å sikre kvaliteten på Målselvnepa, sjå Kvaliteten skal sikrast
Garden Solli i Målselv rundt 1960. Gode vekstvilkår for nepe på sandhaldig jord.Nepa har også påverka nord-norsk vokabular for skjellsord.
Russenepe og pomorhandel
Ein ting er at Målselvnepa no har funne vegen til butikkhyllene sørpå. Men korleis kom denne nepa seg til Nord-Norge? Det viser seg at nepa har røter i Russland. «Russenepa» blei innført til Norge via den såkalla pomorhandelen med Russland på midten av 1800-talet. Fordi ho hovedsakleg vart dyrka i Målselv i Troms, og fordi bønder i andre delar av Nord-Norge fekk frø herfrå, fekk ho etter kvart namnet Målselvnepe.
Handel mellom Norge og Russland har røter tilbake til middelalderen, men begrepet “pomorhandel” blir til vanleg nytta om perioden frå tidleg på 1700-tallet til tida rundt den russiske revolusjon. Pomorhandelen var ein byttehandel mellom fisk og kornprodukt. Rugmel – «russemel» – var hovedvaren som vart bytta mot ulike fiskeslag, slik som flyndre, torsk og laks. Samhandelen mellom pomorane og den nordnorske befolkninga hadde stort omfang, særleg i periodar med krig, uår og forsyningssvikt sørfra. På 1800-tallet, då russehandelen hadde sitt største omfang, kom det årleg over 300 pomorskuter til dei nordlegaste regionane i Norge. (Kjelde: Nordlysveien)
Område for pomorhandelen (Wikipedia)
Interessant er det at ei venninne under eit besøk i Arkhangelsk fekk servert nepe som snacks. Ræpa var namnet på delikatessen, vart ho fortalt. Er dette eit eksempel på russenorsk? Russenorsk var eit pidginspråk som var brukt som hjelpespråk i handelen mellom Nord-Norge og Nordvest-Russland. Språket var ei blanding av i hovedsak norsk språk (særlig nordnorske dialektar) og russisk språk. Om lag 400 ord er bevart av språket.
Import
Utbreiinga av Målselvnepa er berre eit eksempel på korleis geografi og samhandel til alle tider har påvirka jordbruk og kosthald. Det meste av det vi putter i munnen er på eit eller anna tidspunkt i historia importert. Det gjeld både husdyr og nytteplantar. Unntaket her til lands er vel strengt tatt berre vilt, fisk, skalldyr, bær, hasselnøtter og nokre urter. Potet, kaffi og te – uunnverlege varer i nordmenn sin kvardag – har sitt opphav i høvesvis Sør-Amerika, Afrika og Asia og kom til Norge på 16-1700-talet. Dei vanlege kornsortane våre stammar i sine tidlege former i hovudsak frå Middelhavslanda og Sørvest-Asia.
Også gulrot og kålrot kom på 1600-talet. Dagens husdyr lever ikkje lenger berre av gras og lauv, men av kraftfôr som inneheld importert soyaprotein. Og norsk oppdrettslaks ernærer seg av laksefôr som inneheld ca 25% soyaproteiner. Soyadyrking legg beslag på store areal i tropiske land som Brasil.
Det stoppar jo ikkje med råvarene. Matskikkane i dagens norske hushold er i overveiande grad resultat av import. Eg treng vel ikkje å nemne kor pizzaen, pastaen og tacoen har sitt opphav.
Og så har vi folkevandringene, då, som har funne stad til alle tider. Men det får eg heller ta ein annan gong.
No er vi ved vegs ende. Med sommaren altså. Vi har vore på vår årlege biltur nordover. Om lag 400 mil er tilbakelagt i dette lange landet. Litt for langt for dei som har interesser og tilhøyrsle både i nord og sør. Lange etappar langs delvis keisame E6, om ein då ikkje sørger for å ta avstikkarar undervegs.
Trøndelag
Indre Fosen
Det meste fèr vi fort forbi, men eit par stopp blir det jo. I år vart det Indre Fosen i Trøndelag som fekk ein visitt. Nærare bestemt Råkvåg, som har den lengste bryggerekka i Norge utanfor byar. Råkvåg ligg ved Stjørnfjorden, som ein gong var ein av landets beste sildefjordar. Dette skapte arbeidsplassar, ikkje minst for kvinnene. Det var også dei kvinnelege arbeidarane på hermetikkfabrikken som sto for den første streiken på Fosen-halvøya nokonsinne. Bakgrunnen for streiken var at dei fekk mykje mindre betalt enn mennene. Utstillinga på Kulturbrygga illustrerer historia. Det er mykje liv og røre i Råkvåg om sommaren, med sommergjestar som fyller overnattings- og serveringsstader. Sjølv inntok vi eit godt fiskball-måltid her.
Bryggerekka i Råkvåg
Kulturbrygge med utstillingar
Utstilling som vist kvinner i arbeid på hermetikkfabrikken
Vi stoppa også i Rissa, på staden for Rissa-raset i 1978. I løpet av 45 minutt raste 5–6 millionar kubikkmeter leire ut frå eit område på 330 mål og etterlot ein skredkant på 1,5 kilometer. Femten gårdsbruk, to bustadeigedomar, ei hytte og eit grendehus forsvann heilt eller delvis i leirmassane. Ein person omkom. Skredet førte også til store materielle skader på tettstaden Leira på motsett side av Botnen, då ein tre meter høg tsunami slo inn kort tid etter at hovudskredet gjekk.
Informasjonstavle om raset
Minnestein om Rissaraset
Noverande landskap der raset gjekk
Snåsa
Dette var ikkje einaste stoppet i Trøndelag. Vi overnatta på Snåsa hotell, som hadde sine glansdagar i tida då Joralf Gjerstad – «Snåsamannen» – praktiserte sine evner. Det spørs om ikkje botnlina for hotellet kjem til å sjå annleis ut no når han har gitt seg. Men Snåsa, som inngår i det sørsamiske området, er uansett verd eit besøk. Ved Snåsavatnet finn ein også «Bølareinen«, som er hovudmotiv i eit større helleristningsfelt som ligg nokre hundre meter ovanfor vatnet. Det er berre å forlate E6 og velje austsida av vatnet i staden.
Då Snåsamannen fylte hotellet
Bølabua – kafé og tilgang til helleristninger
Når det gjeld overnattingar på turen nordover, hoppar eg over Vågåmo og overnattinga på hotellet der. Dit nådde vi etter å ha lagt vegen over Fillefjell og Valdresflya, slik som i fjor. Frå Snåsa bar det strake vegen nordover, og før midnatt same dag kunne vi låse oss inn i min andre bustad i Sundlia i Bardu. Deretter var det som vanleg to-tre dagars innsats med grasklipparen. For her har grasproduksjonen vore normal, i motsetnad til sørpå der tørken har ført til fôrmangel og nødslakt. Eg skal ikkje no ta oppatt mine bekymringar om tilgroinga på bygdene, det har eg ytra meg om tidlegare. Kanskje ei løysing kunne vere å innføre geiter, slik som dei har gjort på byfjella i Bergen? Dei kunne nok hamle opp med gras, ugras og kratt på dei gamle ekrene, både i bratte bakkar og på flatene. Det er mykje ressursar som kunne vore nytta både til landskapspleie og matproduksjon.
Troms
Så gjekk no dagane, det vart stadig varmare inn mot månadsskiftet juli/august. Dag etter dag med temperatur på 30-talet, opp til 33 grader. Høge sommartemperaturar på desse kantar er no ikkje heilt uvanleg når høgtrykket ligg trygt plassert over Kolahalvøya. Men det vart litt spesielt i år. Eg kan forsikre om at vi aldri før har ete frukost ute i hagen, i skuggen. Kven saknar vel Syden då?
Barduelva på sitt beste. Istind i bakgrunnen.Barduelva i nedre del, før dammen ved Bardufoss, er flott til padling.
På heimlige trakter blir det helst gjensyn med kjente og kjære turmål. Barduelva, Nessan, Sundlifjellet og Kvilarsteinen, for å nemne noko. Og Målselvfossen saman med våre tyske gjester, som hadde med seg hunden Hoshi på ferie. Besøket vart dessverre litt avkorta på grunn av at Hoshi på grunn av ein sårinfeksjon hadde blitt operert hos dyrlege i Steinkjer, og no var det oppstått litt problem med dette.
Dieter og Martina med bandasjert Hoshi ved Målselvfossen.
Senja
Vi ville jo gjerne vise fram litt meir av landsdelen, og då var Senja eit opplagt val. Temperaturen var stigande. Første stopp på den nasjonale turistvegen på Senja var Ersfjordstranda, som denne dagen var fylt med folk som bada og kosa seg. Her finn vi også den berømte «Gulldassen».
Ungdomen leikar seg på beachen i Ersfjord
På den spektakulære rasteplassen Tungeneset tok vi farvel med våre tyske vener.
Kafferast med bollar på Tungeneset. «Djevelens tanngard» i bakgrunnen.
Ersfjordstranda er ei perle, men det spørs om ikkje ho vert slått av stranda i Bøvær like utanfor Skaland, der vi overnatta. Blikkstille på havet, perfekt for padletur til holmane utanfor Hamn. Ein dag vi ikkje gløymer. Og på tampen av dagen ein visitt til Kråkeslottet, der det i juli var kunstfestival.
Ut å padle frå Bøværsstranda. Kråkeslottet i bakgrunnen.
Strandhogg på holme, med dukkert i havet.
Utanfor kyrkja i Skaland står ein byste av Ingrid Bjerkås, Norges første kvinneleg prest, som etter mykje motstand fekk si første stilling som sokneprest i Berg og Torsken. På same plassen står også minnetavle med namn på dei som omkom då fiskebåten «Utvik Senior» forliste i 1978 etter å ha kollidert med eit ukjent fartøy. Det har i årevis vore debatt om kva som eigentleg hendte. Det er no på trappene ei teaterførestilling om hendinga.
Byste av Ingrid Bjerkås
Minnetavle over dei som omkom ved Utvik senior sitt forlis i 1978
Turen gjekk vidare, til Gryllefjord i Torsken for å ta sommerferja over til Andenes. Dette skal jo vere ei opplevingsreise, der ein kanskje til og med kan sjå kval dersom ein er heldig. Ferjestrekket inngår i praksis som del av den nasjonale turistvegen.
På ferjer i Norges land er det vanleg med serveringstilbod, i alle fall dersom turen er av ei viss varighet. Ikkje slik her. På denne 1 time og 40 minutters overfarten var dei fleste utanlandske turistar. Sjølv hadde vi utsett lunsjen denne dagen, i forventing om ein matbit (og svele!) på ferja. Blodsukkeret var derfor på lågt nivå då vi køyrde ombord. Og lunta tilsvarande kort. Eg vart rett og slett rasande og innstilt på betalingsnekt. Ikkje var det reint på toaletta heller.
Ferjeruta, der selskapet Torghatten for tida er konsesjonshavar, er først og framst retta mot turistar. Ein må punge ut ganske mykje for turen. Prisen for bil under 6 m og 1 voksen passasjer er 882 kr. Med billett kjøpt på Troms fylkestrafikk sin app kostar tilsvarande 662 kr. Det er sjølvsagt ingen turistar som har lasta ned appen. Forvirring var det også med betalinga. Det sto eit oppslag om å betale i ei luke som viste seg å vere stengt heilt til siste halvtime av turen. I det heile tatt, dette er dårleg reklame for turist-Norge.
Andøya
Men vi kom no vel fram til Andøya, med overnatting i Aurora gjestehus som held til i eit bygg i den nedlagte militærleiren i Skarsteindalen. Her er det ulike interessante former for etterbruk av bygningsmassen.
Dagen etter vart ein draumedag. 30 plussgrader på Andøya er ikkje kvardagskost. Vi dro til Bleik på vestsida, og la oss til på den fantastiske Bleikstranda. Opphavleg plan om å padle kajakk ut til Bleikøya vart skrinlagt på grunn av litt for mykje vind. Så vi gjekk glipp av nærkontakt med lundefugl og havørn.
Bleikstranda med Bleikøya bak.
Masse glasmanetar på stranda
Nydeleg kvit sand mellom tærne
Indre Troms
Vi hadde også planar om å utforske øyane utanfor Harstad, men også det vart skrinlagt og vi tok på heimveg. Tropevarmen viste seg å vare i enda fleire dagar. Det vart padletur på Aursfjorden, fjelltur på Myrefjell og strandtur til Fjellfroskvatnet, før det vart regn og torden og temperaturfall til behagelige 20 grader.
Aursfjorden – sidekarmer til Malangen
Rask dukkert
På rasteplassen
På Myrefjell, høgt over Målselv fjell-landsby.Fjellfroskvatnet
No vart det slutt på godvêret for ei stund, og det passa i grunnen bra, for då kunne vi omsider gå i gang med sommarens oppussingsprosjekt, maling av stua. Resultatet er vi vel nøgde med. Sekundærbustaden har no eit diskret retropreg med nokre meir moderne innslag. Min snekkerfar sine møblar er bevart, saman med eit utval av mor sine sofaputer samt familieportrett på veggen, i det vesentlege av besteforeldre- og oldeforeldregenerasjonen. Generasjonane kan også møtast i interiørsamanheng.
Stue etter oppussing
Kjøkken etter oppussing
Så kom nokre dagar med besøk og bærturar. Vêret tok seg opp til normal og behageleg turtemperatur. Det er ikkje tilfeldig at turane nordover blir lagt til tida då fjellets gull modnast. Ikkje beste moltehausten i år, men rikeleg med blåbær.
På Kvilarsteinen
Rast ved Steinvatnet på Sundlifjellet
På heimveg
Det vart etter kvart på tide å vende nesen sørover igjen. Det vil i år seie E6 utan anna stopp før Trondheim enn overnatting i Mo i Rana. Sjølv om strekningane her ikkje når heilt opp i konkurransen med Lofoten og andre spektakulære område langs Nordlandskysten, er det nok av landskap som kan nytast. Ingen andre stader i landet ser ein slike reinskurte og utsøkt modellerte fjellsider. Og frå ferja Bognes – Skarberget kan ein innover mot Tysfjord også sjå Stetind, kåra til Norges nasjonalfjell. Kråkmoberget er eit anna ikonisk fjell langs vegen.
Stetind dukkar opp i synsranda
Kråkmoberget
Trondheim
Den 17. august var vi inviterte til doktordisputas og påfølgjande middag i Trondheim for min nevø som har fått utdelt gode matematikkgener. For min sambuar vart det også gjensyn med tidlegare studiestad, for meg var det første besøk på Gløshaugen der Norges teknisk-vitenskapelege universitet NTNU held til. Prøveførelesinga med tema «Deep learning» (stikkord maskinlæring/kunstig intelligens) og disputasen om doktoravhandlinga med tittel «Discrete gradient methods in image processing and partial differential equations on moving meshes» gjekk sjølvsagt milevis over hovudet på dei fleste av oss familiemedlemene. Men vi fekk i det minste innblikk i korleis dette kan anvendast. Mellom anna kan metoden brukast til å fylle inn ufullstendige bilete. Eit konkret eksempel er korleis det litt sundrivne gamle biletet av min mors sitt yndlingssøskenbarn kunne reparerast!
Gjensyn med gamle trakter
Torbjørn presenterer doktoravhandlinga
I trappeoppgangen i elektrobygget der disputasen fann stad er det eit veggmaleri som nok illustrerer den historiske mannsdominansen ved denne institusjonen. Dette har betra seg, men i realfaga er kvinner framleis i mindretal.
Veggmaleri i elektrobygget på NTNU
Utsikt frå Gløshaugen, NTNU
Vi hadde eit ærend i Oslo og dermed vart det ein ny variant sørover, til Røros og vidare gjennom Østerdalen, der vi denne gongen ikkje stoppa på Tynset, der mykje av slekta stammar frå. Frå Oslo nøyer eg meg med eit bilete frå Akerselva, som også ser ut til å vere i bruk til kajakkpadling. Etter ein dag i Oslo var det rett heim til Bergen over Hardangervidda.
Røros
Med kajakk på Akerselva
Denne oppsummeringa av sommarens opplevingar inneheld hummer og kanari. Men slik er det no både med sommaren og livet forøvrig. Når eg no som pensjonist ikkje vender tilbake frå ferie til jobb slik som før, må eg nesten innrømme at eg får eit snev av limbo-kjensle. Men dagane er ikkje så vanskeleg å fylle likevel, heldigvis. Og når det no ikkje blir reiseblogg på ei stund, kjem eg nok til å snevre inn temaene.
Nett som i fjor ved midtsommartid sit eg og stirer ut på eit grått og vått landskap. Den bergenske sommaren byrjar å likne på seg sjølv. Sommaren med sandaler og badeliv vart unnagjort i midten av juni. Og junidagene eg tilbrakte i nord, i håp om å få glimt av midnattsol og elles nyte naturen i det fri, vart ikkje slik eg hadde tenkt. Og då tenkjer eg ikkje berre på vêret, som denne gongen verkeleg var elendig.
Eg er ikkje imot overraskingar og at ting tar andre vendinger, men det vart litt mykje denne gongen. Eg introduserte problemet (tett kloakk og oversvømt kjeller) i forrige blogginnlegget. Etter mykje forgjeves telefonering til maskinentreprenørane rundt omkring i indre Troms fekk vi til slutt napp hos Dig Maskin i Bardu, med Hans-Marius som viste seg å vere ein sann virtuos med gravemaskina. Det måtte gravast djupt for å lokalisere det kritiske punktet, der det gamle og sundbrotne avløpsrøret låg. Av ein eller annan grunn hadde altså ikkje denne rørdelen blitt bytta ut og kopla skikkeleg til den kommunale ledninga i samband med tidlegare legging av nye rør.
Seint på sundagkvelden, etter ei vekes pumping av kjellaren med tre-timars intervaller, var problemet fiksa og holet fylt igjen. Det måtte gravast i offentleg gang- og sykkelveg, noko som blant anna skapte litt problem særleg for syklistane og dei som kom på rulleski.
Hans-Marius svingar grabben i avslutningsfasen
Sidan eg i den seinare tid har hatt erfaring med kirurgiske inngrep (broten venstrearm) vart eg inspirert til å sjå likskapen mellom desse to operasjonane. Graving og legging av rør og leidningar, særleg på stader der det ligg begravd anna viktig infrastruktur, er også ein slags kirurgi. Det eine er ikkje viktigare enn det andre. Eg nyttar altså også no høvet til å legge inn eit godt ord for fremjing og oppvurdering av yrkesfaga.
Då er det også nærliggjande å reflektere litt over kva som er nyttig arbeid. David Graeber (!), professor i sosialantropologi ved London School of Economics, har skrive om fenomenet «bullshit-jobber» . Han viser mellom anna til jobbar innan finans, telefonsal, selskapsrett, human relations, PR og talrike administrasjonsstillingar. Vi kunne arbeidd 15 timar i veka (jf. økonomen John Maynard Keynes (1883-1946)), men meiningslause jobbar stel tida vår og bryt oss ned psykisk, hevdar han. Dette har også vore tema på NRK.no.
Eg var nyleg invitert på den tradisjonelle sommaravslutninga på min gamle arbeidsplass i fylkeskommunen. No skal eg på ingen måte trekke parallellar mellom bullshit-arbeid og det samfunnsnyttige og meiningsfylte arbeidet som blir utført i fylkesadministrasjonen. Men no i desse regionreformtider skal fylka Hordaland og Sogn og Fjordane slåast saman til storfylket/regionen Vestland. Alt dette har medført, medfører og vil kome til å medføre tunge prosessar og mykje organiseringsarbeid i årevis framover. Same kor framoverlent og effektiv ein ønskjer å vere i dette arbeidet vil det gå med mykje tid og energi til slikt som lite har å gjere med kjerneoppgåvene til fylkeskommunen. Pr. i dag veit ein jo heller ikkje kva som kjem til å vere kjerneoppgåvene!
På toppen av det heile skal heile fylkesadministrasjonen flyttast ut av sentrum, til Sandsli, altså nesten til Flesland, for eit tidsrom på tre år frå 2020 mens det blir bygd nytt fylkeshus slik at ein er rigga for den nye tid. Eg tipper ein og annan undervegs kan kome til gjere seg tankar om kva som er meiningsfylt arbeid. Eg trur eg avslutta mitt arbeidsliv i rette tid.
No seier eg meg ferdig med graveprosjekt og sidesporet om meiningsfylte/ikkje-meiningsfylte jobbar, og går over til noko heilt anna. Eg har alt i tidlegare innlegg antyda at det var jubileum på gang. Ja, eg sørga jo for å vere russ i det magiske året 1968, i Tromsø. Så eg sette meg altså på bussen til ishavsbyen, og overlot utfordringane til sambuar og Dig Maskin mens eg feira. Då eg kom heim sundag kveld var problema så godt som fiksa. Godt å vite at ein ikkje er uunnverleg. Men det er eg som må ta den litt dryge rekninga.
Tromsørussen 1968
Eg gjekk altså ut av Tromsø Gymnas (som no heiter Kongsbakken vidaregåande skole) i 1968. Då hadde eg, som andre skoleflinke ungdommar frå bygda, budd på hybel i tre år for å ta artium, som det også heitte den gongen. Eg kunne nok ha gått på det gymnaset som låg noko nærare, på Finnsnes, men eg kjente ei dragning mot det urbane livet.
Jubileumsopning på Verdensteatret. Mi venninne Kirsti fortel om gymnastida som integreringsprosjekt Å få innpass i Tromsø-miljøet kunne vere ei utfordring. Tromsø har ord på seg for å vere ein inkluderande by, og vi som kom utanfrå vart jo ikkje haldne direkte utanfor. Men det var altså eit visst skilje mellom «byfolk og bona». Så vi fann jo gjerne saman vi då, som kom frå Bardu, Senja, Lyngen og Karasjok. Det gjekk seg til etter kvart, og i dag kan eg i alle fall konstatere at integreringsprosjektet er fullført.
I dag er integrering eit tilbod på skolen si oppslagstavle
For det var ikkje vanskeleg å finne att tonen etter alle desse åra. Merkeleg kor unge ein held seg i hovudet, sjølv om det ytre elles har endra seg ein smule. Eg hugsa til og med namna på dei eg ikkje kjente spesielt godt den gongen. I dag opplever eg jo stadig afasi når det gjeld namn.
Det var lagt opp til eit rikhaldig program. Eg sløyfa torsdagskvelden på Ølhallen, og starta heller fredagen 8. juni på Skarven, før turen gjekk til offisiell jubileumsopning på Verdensteatret, Nord-Europas nest eldste kino. Deretter omvising i den nesten ferdige nye hamneterminalen på Prostneset, som vart opna 22. juni.
Utsikt frå den nye hamneterminalen på Prostneset
Så vart det busstur ut til Tønsvikdalen, der det var rigga til måltid på middelaldertunet (sjå bileta under).
Laurdag morgon var det fotografering på trappa på Kongsbakken, nett slik som i 1968. Det vil seie, eg kom for seint til fotoseansen den gongen og er derfor ikkje med på biletet. Men eg høyrde altså til dei grønkledde. Blårussen hadde raude drakter, gutane var i stilige dressar. Det var ein litt annan stil på russen den gongen. Vi måtte forresten sjølve sørge for å få draktene sydd, det var ikkje snakk om ferdig konfeksjon, og dette var før nokon hadde oppdaga markedspotensialet knytta til russefeiringa.
Tromsørussen i 1968, minus underteikna
Så var det omvising i skolebygget, som no er kraftig opprusta i tråd med tidas krav. Det er blant anna nytt tilbygg og det er kome bibliotek og kantine i underetasjen.
Slik kantine kunne vi berre drøyme om i vår tid
Vidare utover dagen var det triveleg lunsj på restauranten på Fløya, etter ein frisk tur over Tromsøbrua for nokre av oss, og etter tur opp med den superraske nye fjellheisen. Dei som ville, kunne også gå den nye sherpatrappa. Det var ikkje særleg fristande i det trasige vêret, men nokre spreke valgte å gå nedover etterpå.
Til fots ned sherpatrappa frå Fløya
Etter nokre timars kvil (heilt naudsynt i vår alder) var det å ta seg ut på Sydspissen, der den store russefesten fann stad for 50 år sidan, og der vi også feira 40 års jubileumet (ja, dei fleste av oss hadde nok møttes etter 1968…). Utsøkt servering, ganske roleg underhaldning (bl.a. quiz med Kahoot, ein følgjer jo med i tida), samtalar og først etter kl 1 var det nokre få som tok seg ein roleg svingom på dansegolvet. Det er kanskje slik at ein med åra set meir og meir pris på den «gode samtalen»? Det er ein del ting ein er ferdig med, liksom.
Då var det førebels punktum for forsommaren sitt Nord-Norgesbesøk. Men vi kjem nok køyrande nordover på seinsommaren, håpar ikkje det heilt usannsynleg dårlege vêret hittil har øydelagt for moltehausten.
Etter at eg byrja på dette innlegget, er også sommaren komen tilbake til Bergen. Ikkje like heit som tidlegare, men ein kan i alle fall ta på seg sandalene igjen og legge frå seg paraplyen.
Denne våren og forsommaren har eg verkeleg fått kjenne på kontrastene i dette landet. Eg sit no oppe i nord etter å ha opplevd veker i Bergen med tropevarme og tørke. Her manglar begge delar. Men først eit tilbakeblikk på våren og forsommaren fram til no.
Varmt og tørt
Mai månad i år har vore spesiell på fleire måtar. Det byrja med eit armbrot, som no ser ut til å gro nett slik det skal etter dyktig ortopedi på Voss. Ergerleg med padlesesongen som på grunn av dette måtte utsetjast til ut i juli ein gong. Så eg har vore avskoren frå sjølivet i dei utrulege vekene vi har hatt med rekordvarme. Men badesesongen fekk ein flying start. Med Helleneset og Lønborg friluftsområde som næraste nabo har vi kunne sjå og ikkje minst høyre stor aktivitet. Dessverre vart vi også vitne til ein større redningsaksjon der som endte tragisk.
Elles har vi vore rundt på ulike friluftsområde, Fløyen, Ervikane i Os, Kjevikjo på Tysnes, Smivågen på Tyssøy, og på vår heimlege strand på Lønborg. I over to veker har alle middagar og lunsjar vore inntatt på terrassen. Grillen var i bruk mest kvar dag (elektrisk og dermed lovleg). Dette i motsetnad til fjoråret, med toppen tre grilldagar.
På terrassen om ettermiddagen låg temperaturen på mellom 31 og 35 grader og parasoll var obligatorisk. Eg brukar fortidsforma, både fordi temperaturen i sør har normalisert seg litt, og fordi vi har forflytta oss til nordlegare breiddegrader. Eg kjem tilbake til nosituasjonen seinare.
Badeliv på Lønborg friluftsområde i slutten av mai
Rund dag
Forutan det uvanlege vêret har månaden vore litt uvanleg fordi eg har hatt ein såkalla rund dag. Eg vil heller kalle dagen ei rundingsbøye. Så pass opp i åra er eg komen at ting byrjar å gå litt andre vegen. Eg klagar ikkje på helsa, men brekte armar og skrantne kne er jo teikn på at ein er på retur. Og sjølv om ein elles er ved god helse og i brukbar fysisk form, fører slikt til at ein legg band på seg i utøvinga av fysisk aktivitet. Eg forstår no at ganglaget hos eldre folk som vi ser stavrar seg forsiktig av garde, ikkje alltid skuldast vonde bein. Det er vel helst redsla for å falle som ligg bak. Det at ein ikkje lenger kan slentra, for ikkje å seie småspringe, ubekymra nedover bakkane, er eit sakn. Og for dei som i god meining jamnar ut og legg grusdekke i bratte skråningar på gangvegar og stiar: ikkje gjer det! Dette er ikkje universell utforming. Betre å ha nokre faste steinar å trø på. Å skli på lausgrus betyr at ein fell bakover, med armbrot eller det som verre er som resultat. Det har eg no opplevd to gonger.
På slike runde dagar blir ein gjerne påskjøna med flotte blomar. Over er eit lite utval av bukettane som ei kort tid pryda heimen. Gleda vart dessverre kortvarig fordi det var umuleg å sette dei kjøleg. Fine gåver har eg også fått, blant anna ein ny IPad, som eg har supplert med tastatur. Praktisk dersom ein vil blogge mens ein er på farten, slik som no. Hyggelig feiring med nær familie heime må også nemnast. Og no bryt eg herved prinsippet om ikkje å drive reklame for næringsdrivande: eg kan varmt tilrå bufféen frå Bien Catering! All ære til deira dyktige kokkar.
Bergen by har jo elles mykje å by på i mai. Det har vore både 17. mai, pinsehelg og festspel i finaste vêret. Sentrum, parkar og friluftsområde har hatt eit yrande folkeliv.
Nygårdsparken i mai
Ja, det har vore bortimot paradisiske tilstander, reint bortsett frå den hemmande venstrearmen i kombinasjon med varmen. Dette har særleg vore eit problem når blomar og hagen skrik etter vatn i tørken. Det vart mykje vassbering. Nokre kommunar har innført vatningsforbod. Og det er totalforbud mot grilling i mest heile sør-Norge.
Kaldt og vått
I forrige blogginnlegg nemnte eg at turen skulle gå nordover i byrjinga av juni, med tilsyn og våronn for sekundærboligen i nord, og russejubileum i Tromsø. Dette såg eg fram til.
No sit eg i Sundlia i Bardu og har fått kjenne på kontrastene i dette landet. Lågtrykket aust i Barentshavet har limt seg fast og står for transport av polarluft inn over Nord-Norge. Det er to til fem varmegrader og nysnøen ligg eit godt stykke ned i skogbeltet. Ein varmeperiode tidleg i mai sørga for at det er grønt og frodig overalt, så det er gjort klart for sommar. Det vart skikkeleg avkjøling etter fleire overoppheita og knusktørre veker. Det positive er at nattesøvnen er betre når det på soverommet er 15 grader og ikkje 30. Biletet under illustrerer situasjonen.
Vêret rår vi ikkje over, og det er då heller ikkje vêret som gjer at humøret ikkje er heilt på topp nett no. For som eg tidlegare har nemnt i innlegget «Kremtoppar og gummistøvlar» er huset bygd på ei tomt med enormt tilsig av vatn. Dette har forårsaka mykje problem og utgifter for å fikse på dreneringa. Og sist vi var her, i påska, var kjellaren så tørr at ein kunne trø på sokkelesten. Men kor lenge var vi i paradis? Då vi steig ned kjellertrappa denne gongen viste det seg at kjellaren var omskapt til eit basseng der vassnivået gjekk langt over støvleskafta.
Korleis kunne det skje? Og kvifor hadde ikkje vatnet rent ned i sluket? Heldigvis hadde vi ei pumpe ståande som kan pumpe vekk såpass at vatnet berre går eit stykke over anklane. I praksis betyr dette at pumpa må startast og stoppast med få timars mellomrom, dag og natt. Pr i dag har vi rekna ut at det er pumpa ut ca 75 000 liter. Så nattesøvnen har det likevel blitt så som så med. No er eg i den heldige situasjon at eg som del av fødselsdagsgåva frå min sambuar fekk lovnad om handverkstenester denne sommaren. Men eg er usikker på om denne tenesta er inkludert. Han verkar sant å seie allereie litt, vel, pumpa. Planane om maling av stua må uansett utsetjast.
Avløpet frå kjellaren, det vil seie kloakken, er altså gått tett. Vassbassenget i kjellaren består no av smeltevatn og myrtilsig med innslag av kloakk. Så kva har skjedd? Dette var ein vinter med lang barfrostperiode tidleg på vinteren og mykje snø på seinvinteren. Tela gjekk ca 3,5 m ned i grunnen, og har skapt problem for fleire enn oss i form av tilfrosne avløp. Dette måtte vel kunne fiksast ved hjelp av høgtrykkspyling, tenkte vi. Joars transport, som har hatt det travelt med liknande oppdrag vart tilkalla. Dei prøvde så godt dei kunne å opne opp, men forgjeves. Det hadde tetta seg til i heilt i enden av leidninga. Gamalt og samanrast betongrør, tenkte vi, må vel skiftast. Korleis i all verda fiksa dette?
Dei prøvde, men måtte gi tapt.
Heldigvis viste det seg, etter konsultasjon med firmaet som tidlegare har hatt oppdrag med dreneringa, at det alt er skifta til nye rør, bortsett frå siste biten ned mot kommunal leidning. Alt tyder på at det er denne biten som har kollapsa. Vi slepp altså å grave opp heile plenen. Neste utfordring blir då å få fiksa dette på vår tilmålte tid her nord. Heldigvis er Indre Troms ein region med stor maskinentreprenørtettheit. Men dei er travle. Vi har tatt kontakt med ein sambygding med maskinfirma og er spente på om vi kan hjelpast innan rimeleg tid.
Over: Til tross for kulde, blomstringa er i rute!
Utfordringar og problemløysingar
Det er opplagt at dette langstrakte landet byr på kontrastar også vêrmessig. Men uansett er det importerte luftmassar vi snakkar om. Når høgtrykket om sommaren ligg i aust over Kolahalvøya og lågtrykket ligg vest i havet er det Nord-Norge som får tropevarmen mens for eksempel Bergen får det vått og hustrig. Og pinseria, kaldvêrsperioden ved pinsetider er eit kjent begrep. Likevel, det ekstreme vêret landet no har både i nord og sør – har det noko med klimaendringane å gjere?
Så vil eg igjen gi honnør til alle dei som driv i bransjar som fiksar problem knytta til livsviktige funksjonar. Som sørger for at vi har lys, varme, renovasjon, vatn og kloakk. I våre dagar, med veksande utfordringar knytt til klimaendringane, er kompetanse om vatn og avløp, og korleis handtere ulike maskiner avgjerande. Dei praktiske yrkesfaga må oppvurderast.
På det personlege planet må eg seie at det desse dagane har vore stimulerande å sette seg inn i dreneringsmetodar og ulike modellar for grøfting. For på sikt må vi få sett ein stoppar for tilsiget, avskjeringsgrøft må bli neste trekk. Eg har tileigna meg ein del teoretisk kunnskap om dette no. Å vere eigar av eldre hus gir rike høve til eigen læring.
Om eit par dagar er planen å reise til Tromsø for å treffe igjen folk frå gymnastida. Det er lagt opp eit ambisiøst program med mykje uteliv både inne og ute. Heldigvis har eg både stillongs, ulltrøye og boblejakke i bagasjen. Kanskje blir det noko å fortelje frå dette også. Vi får sjå.
Den 6. februar er samefolkets dag. I det høvet vil eg gjere litt ære på dagen ved å sjå nærare på samane si historie i Indre Troms. Eg er ikkje same, men har røter i dalføra som var i bruk av samar lenge før dølane sørfra innvandra til Bardu og Målselv på 17- og 1800-talet.
Historia om innvandringa frå Østerdalen, Gudbrandsdalen og Trøndelag har for meg, og sikkert fleire, skygga for historia som knyter seg til tida før bøndene sørfrå slo seg ned i dalane, med medbrakte skikkar og kultur. Oppfatninga har helst vore at dei praktisk talt kom til jomfrueleg villmark. Parallellen til koloniseringa av Nord-Amerika og tilhøvet til urbefolkninga er ikkje vanskeleg å sjå.
I løpet av seinare tid har ein måtte erkjenne at historia er meir nyansert. I tillegg til skriftlege kjelder og nyare forskning har arkeologisk materiale fått fram eit anna og meir samansett bilete både når det gjeld tidsdjupne og tidlegare tiders bruk av områda. Det er steinalderfunn frå Altevatnområdet, Dividalen og Viken i Bardu. Frå jernalder og middelalder er det fleire funn av samiske offerplassar.
Når vi ferdast rundt i kultur- og naturlandskap i Indre Troms trakkar vi altså ikkje berre i spora etter våre forfedre og formødre som slo seg ned som bønder her. Vi går også i spora etter samefolket, og til fangstfolket som levde her i yngre steinalder, forgjengarane til dagens samar. Fangstgroper og funn av reiskaper vitnar om stor tidsdjupne. Det er også funne fangstgroper like i nærleiken av der eg vaks opp. Sjølve kommunenamnet Bardu har samisk opphav.
Samane vart tidlegare kalla lappar eller finnar (ikkje å forveksle med kvenar). Dei som dreiv med reindrift vart gjerne kalla fjellfinnar.
Rast på Vakkerlåtfjellet i 2010. Etter gammelt var her reindriftsveg mellom Sørreisa og Sverige.
Grensetvister og samiske rettar
Bardu og Målselvområdet var frå gamalt av eit grenseområde og dermed av interesse for fleire statar. Samane vart kravd for skatt både frå Danmark-Norge, Sverige og Russland. Gjennom fleire århundre var det grensetvister mellom Norge og Sverige, spesielt på Nordkalotten. I 1742 var det oppnevnt ein grensekommisær, Peter Schnitler, som fekk i oppdrag å oppta vitneprov frå bumenn og samar om grensespørsmålet. Protokollane frå dette arbeidet er ei rik kjelde til kunnskap om tilhøva på den tida. Frå eksaminasjonen i Sørreisa i 1743 får vi dei første opplysningane om fast reindriftsveg gjennom Bardu. Her vart også opplyst om korleis området mellom kysten og riksgrensa i Bardu og Målselv vart brukt om sommaren. Dei hadde sine faste plassar, som ved behov vart tillempa av samane sjølv.
I samband med grensetraktaten i 1751 mellom Norge og Sverige vart den såkalla Lappekodisillen vedtatt. Det er ein gjensidig traktat mellom to riker, som garanterte samane sine rettar som dei hadde frå tidlegare. Det vart fastslått at reindriftssamane i kraft av gamal sedvane framleis kunne bruke sine gamle beiteområde og flytteruter på tvers av grensene. Men Lappekodisillen kunne ikkje hindre den norske koloniseringa som kom i Bardu og Målselv.
Samane som møtte nybyggjarane var altså samar frå svensk side. Oppfatninga om at samane brukte dalane berre til transitt, slik det vart framstilt frå fogd Jens Holmboe som var pådrivar for koloniseringa av Bardu og Målselv, stemmer altså ikkje. Det var snakk om lengre opphald på faste leirplassar, og reinflokkane beita også i skog og mark undervegs. Områda i Bardu og Målselv var brukt til sommarbeite for samane for det som i dag er Talma og Saarivouma samebyar på svensk side. Samane hadde også ein leirplass i inst i Skoelvdalen så seint som då far min var ung. Dette tok slutt i mellomkrigstida.
Så – om ein likar det ikkje – det er nok samane som har den lengste historia i desse bygdene. Før dølainnvandringa på 1700-talet var Bardu og Målselv eit av dei gamle kjerneområda for samane. Dette er utdjupa i den interessante artikkelen «Streiftog gjennom den samiske historia i Bardu og Målselv fram til 1940» som ligg ute på Målselv historielag si nettside og som var publisert i lokalavisa «Nye Troms» 23. juni 1988, skrive av Karl Magnor Olsaker (1944-1996). I denne artikkelen tar forfattaren for seg samisk busetting i Bardu og Målselv før 1500, skattelegging av samane før 1700, sjøsamisk bruk av Bardu og Målselv, utviklinga av reinnomadismen på 1600-talet, Schnitlers eksaminasjonar i forbindelse med grensetraktaten i 1751, Lappekodicillen av 1751, reindriftsnæring i Nord-Sverige og Indre Troms 1750-1870, 1800-tallet – konflikter bumann – same, reindriftsnæringa på slutten av 1800-tallet og den samiske bruken i mellomkrigstida og krigsårene 1940-1945.
Det lyt nemnast at det på 1700-talet var sterk utflytting av svenske samar, som på grunn av uår og reinpest måtte oppgi reindrifta. Desse «markefinnene» slo seg ned i bygdene, men i utkantstrøk som var mindre eigna for jordbruk, t.d. i enkelte strøk ovanfor Målsnes i Målselv.
Fleire reguleringar gjennom tidene har påverka samane sine livsvilkår og status. I 1852 vart den russiske grensa stengt for norske samar på veg til vinterbeite i Finland. I 1889 vart den finske grensen stengt for svenske samar på veg til vinterbeite i Finland. Og i 1919 mista svenske Karesuandosamar store sommerbeite i Troms. Dette førte til at halve befolkninga som dreiv med reindrift i Karesuando vart tvangsflytta til område lenger sør. Utviklinga av grensekryssande reindrift er bl.a. behandla av Nils Johan Päiviö i ei av delutgreiingane for Samerettsutvalget i NOU 2007:14 Samisk naturbruk og rettssituasjon fra Hedmark til Troms .
Det fører for langt å gå inn på alle desse tema her. Meir aktuelt stoff er å finne om samerett i Store Norske Leksikon og på regjeringa.no om fortolkingar av reindriftsloven og sameloven.
Men no skal eg sjå litt nærare på forholdet mellom samar og dølar.
Dølane kjem
Bakmennene for koloniseringa av Bardu og Målselv var fogden Jens Holmboe og skoginspektør Nicolai H. Ramm, som såg store moglegheiter for nydyrking og skogsdrift i dei fruktbare dalføra. Bønder sørfrå var best eigna til dette, meinte dei. Det hadde lita tiltru til kystfolket i så måte. I tid fell dette saman med tronge tider i dalføra sørpå, og naturkatastrofen «Storofsen» var óg ein faktor som påskynda flyttinga mot nord.
Sjølv nedstammar eg på farssida direkte frå dei første familiane som kom frå Tynset og busette seg i Bardu i 1791. På morssida er eg etterkommar av innflyttarar til Målselv frå Helgeland, Oppdal og Gudbrandsdalen. Vi kan vel knapt førestille oss kva for eit strevsamt og hardt liv det var for nybyggjarfamiliane. Det heroiske med dette er då heller ikkje blitt underslått i bygdebøker og annan litteratur.
Etter den første innvandringsperioden var det opphald heilt til ei ny innvandringsbølgje kom i 1820-åra og utetter. Seinare vart Amerika målet for dei som søkte seg til andre livsvilkår.
For samane førte innvandringa med seg store endringar. Dei opplevde at nybyggjarane la beslag på område som dei hadde hatt som kvileplassar og rydningar i skogen der reinen kunne beite. Oftast gjekk det fredeleg for seg, men det oppsto også samanstøyt, nokre av dei med alvorleg utfall. Det mest dramatiske var då ein same på Bones i Salangsdalen i Bardu i 1838 vart slått ihjel av bonden og drengen. Rydningsmannen hadde busett seg like i nærleiken av ein fast sommarbuplass for samane. Bonden slapp straff, men drengen vart straffedømt.
I takt med at det vart rydda fleire gardsbruk, vart også utmarka meir intensivt nytta til beite og seterdrift, noko som innskrenka dei areala som tidlegare hadde vore tilgjengelege for reineigarane.
«…For dølenes vedkommende er bevisstheten omkring historie, slekt og avstamning en viktig del av deres selvoppfatning og virkelighetsforståelse, både slik den overleveres muntlig gjennom en aktiv fortellertradisjon og slik den skriftlig framstilles i bygdebøker, årbøker o.l. Fortid, forfedrene og dølenes totale bosetningshistorie i dette nye området har betydning som referanseramme både for å dokumentere kulturbakgrunn og tradisjoner og for å legitimere sin territorielle og gruppespesifikke berettigelse. Fortida er en måte å relatere seg til nåtida, og folk tenker og handler med referanse til denne fortida. Historie er også myte eller symbolske framstillinger slik de overleveres fra generasjon til generasjon. Folk er med andre ord aktive medskapere av sin egen historie ved at de tolker, refortolker og dyrker eller reifiserer sin historie. Dette gir igjen grunnlag for definisjon av hvem man er både som individ og gruppemedlem og er med å bekrefte og forsterke ønsket tilhørighet og identitet.»
Dett er noko som jo kan gjerast gjeldande for døler såvel som samar.
Så kva med dagens situasjon? Så seint som i 2007 var Reinstriden i Troms ei tema på NRK. I dei seinare åra har det vore konflikter grunna svensksamar si ulovlege hyttebygging ved Altevatn. Fylkesmannen har gitt Bardu kommune medhold i pålegget om riving, men på svensk side ser dei annleis på det, og viser til Lappekodisillen og ein høgsterettsdom frå 1968, då samane fekk erstatning for tap i samband med reguleringa av Altevatn. Dette er ikkje heilt enkelt.
Tilhøvet til storsamfunnet
Samane sin status og tilhøvet mellom bumann og same er óg farga av tidsånd og nasjonale forhold.
I motsetnad til samane hadde bureisarane nasjonalstaten i ryggen. Det var sterke nasjonale strømningar i Norge på denne tida. Den nomadiske tilpassinga passa dårleg inn i dette biletet, der idealsamfunnet besto av fastbuande bønder. Jordbruket vart sett på som meir inntektsbringande og dermed til gagn for landet. I 1861 sto det skrive i Tromsø Stiftstidende (gjengitt i Olsaker sin artikkel):
«Det er i Statens Interesse at fremme Bureisningen. Selv om dette skulde skje gjennom den Sterkeres Ret til at træde en ældre, men halvvild og nomadiserende Stamme tilside, saa vilde Staten i Sandhed kun slet røgte sit eget Tarv og Civilizationens Bud ved at lade sig afholde herfra af en – nøiere besett – falsk Rætferdighetsfølelse».
Ja, slikt kunne ein få seg til å skrive i dei dagar.
Samane vart i åra som kom også skulda for å ha flytta skoggrensa. Skogforvaltar Ivar Ruden fekk i 1909 i oppdrag av skogdirektøren å kartlegge eventuelle skadar på skogane i Troms som kunne tilskrivast dei svenske reindriftssamane som oppheldt seg i fylket i sommersesongen kvart år. Basert på inntrykk frå befaringar, notat og fotografi skreiv Ruden rapporten «Fremstilling av en del av den skade som de svenske flytlapper og ren har voldt på skogen i Tromsø amt» (1911).
Frå rapporten «Den svenske Rentrafiks Skade paa Skogen. Lappeleir i Liveltskaret, Bardu.» Foto: Ivar Ruden, Norsk skogbruksmuseum.
Biletet over viser ein samisk leirplass i Liveltskaret i Bardu kommune i Troms. Vi ser ei ung kvinne i samisk drakt som sit på bakken med eit arbeid mellom hendene. Ein mann med dressjakke på overkroppen og lue med blank skygge på hovudet (muligens skogbetjent Olav Foshaug [1869-1937] frå Bardu) sit ved sida av. Bak ser vi eit samisk «stabbur» – eit stativ lagd av bjørkerajer. På dette lagra samane verdiar som skulle haldast unna dei firbeinte.
Ruden var også opptatt av bruken av stadleg bjørkevirke i den samiske byggeskikken. I sin enklaste form besto dei samiske stabbura av tre kvista bjørkerajer, oppsett slik at dei møttes i toppen, men i dei fleste tilfelle gjekk det med 20-40 bjørkestammar. I rapporten publisert i 1911 er han ikkje nådig i si vurdering av skadeomfanget:
«Liveltskaret har været og er et av flytlappernes faste tilholdssteder. De har ned gjennem tiderne med sine gjærder og liggepladser fulgt efter skogen og trykket skoggrænsen ned i hele dalens bredde ca. 3 km. De saaledes avsnauede strækninger er opfyldt av gamle gjærdetomter og ildsteder, der betegner liggepladserne. Vinden feier nu uhindret fra høifjeldet nedigjennem skaret. Gjenvekst forekommer ikke og kunde vel heller ikke – saa ubeskyttet, som marken nu er – leve, selv om spirer til ny skog kom i jorden. Avsnauet areal i denne trakt er ca. 300 ha.»
I samband med 200-årsjubileet i 1988 vart det laga eit fjernsynsprogram om «Nybyggere i sameland» som også tar opp konfliktene med samane som hadde brukt området i fleire hundre år. (Programmet kan lastast ned, sjå lenke nederst).
Bård A. Berg ved UiT Norges arktiske universitet har i sin doktorgrad i historie om utviklinga av den samiske reindrifta i Norge i det 20. århundre (1999) fokusert på tilhøva i Midt- og Sør-Troms. Han peiker på at konfliktnivået mellom reineigarar og jordbrukarar auka i takt med nyrydninga i indre Troms og at dette var bakgrunnen til at det seinare (1883) vart innført ei reindriftlovgiving for heile Norge sør for Finnmark som var heilt på jordbruket sine premiss.
I den seinare tid har også professor Ivar Bjørklund ved UiT Norges arktiske universitet gått hardt ut mot norske myndigheiter og hevda at fornorskinga i dag har eit vel så sterkt nedslag gjennom ulike næringspolitiske tiltak.
Fra Bardudalen. Foto: Schrøder, håndkolorert. Norsk Folkemuseum si biletsamling.
Biletet over er frå Norsk folkemuseum si biletsamling. Biletet er omtalt slik:
Portrett av samisk mann og liten pike. Sommerlandskap med Bardudalen i bakgrunnen. I bakgrunnen sees taket på flere hus og til høyre i bildet kan man se en bro. Den samiske mannen er kledd i kofte og samisk lue, med belte i livet. Piken er kledd i kjole. De står på en eng. På 1930-tallet beitet svenske reindriftssamer i Stordalen i Bardu. Stordalen var da «sommerbeite for svenskelapper» og reinsdyrene vandret frem og tilbake over grensen til Sverige. Den store dusken i lua minner om svenske sameluer. Saarivuoma sameby har etter 2005 igjen tatt i bruk beiteområdene i Norge. Muligens er dette en svensk nomade på vårflytting i Norge.
Dei lure lappane
Alle Bardudøler over ein viss alder har bind I og II av Bardu Bygdebok ståande i bokhylla. Forfattar er Eystein Eggen frå Vingelen i Tolga.
Eg har studert bygdeboka nokså flittig opp gjennom åra. Boka osar av beundring for dei staute og strevsomme nybyggjarane av god ætt frå Østerdalen. Samtidig er omtalen av samane – «lappane» – med vår tids auge nedsettande, ja beint fram rasistisk. Her er eit eksempel, der forfattaren bl.a. skildrar samane sin utsjånad og framferd:
..»Små som de er, virker det nesten komisk å se dem duve fram i regnet og solsteiken med en prangende hodepynt av knallrøde garndusker. Denne buketten henger som overmodne rognebær fram over luebremmen, men lappene er sikkert stolte av stasen, og denne litt makabre sans for sterke farger er ikke undergitt motegalskapen. Den er for dem et nasjonalt symbol. Nede i bygda bruker de å slå seg ned i en bjørkelund og lager en leir av småtelt. Gløgge i oppfatninga og med et smålurt, humoristisk syn på livet omkring seg, farter de omrkring og byr fram huder, skinn, skaller og små souvenirs av horn og bein som de alltid forstår å verdsette etter tidas priser. I så måte synes de å ha fått litt av jødenes klare forretningsinstinkt. Ofte kan de vise et mindre fornøyd uttrykk når handelen går tregt, men ellers har de en godslig og smilende framtreden. De som forstår å omgås lappene, vil alltid vinne seg vennskap og tillit hos dem…»
Og møtet mellom flyttlapper og bønder er skildra slik:
«Med sitt gløgge syn og sin rappe evne til å oppfatte det som skjer, kan lappen vise en skarp intelligens, og her forsto han straks at disse nye bumennene hadde en kraftig og uforferdet karakter som gikk fram på tross mot villmarka og rovdyrene. Mistru og brødnid finnes hos alle folkeslag, og hos nomaden ligger disse to egenskapene på lur ferdig til å bryte ut mot alt som viser overlegne tendenser.»
Dette er dryge ting som naturlegvis ikkje ville kunne passere i dag. Men kven på min alder hugsar ikkje meir eller mindre nedsettande kommentarar frå bygdefolket om lappane? Samane i dag har heldigvis fått endra status, det er kome lovar og institusjonar som skal sikre likeverd og respekt. Verda går tross alt framover. Og snart kjem det ny bygdebok som heilt sikkert har kvitta seg med slike haldningar.
Alle er produkt av arv og miljø. Når det gjeld forfattaren Eystein Eggen d.e. høyrde han til ein familie med sterke NS-sympatiar før og under krigen. Barnebarnet hans, Eystein Eggen d.y. skreiv boka «Gutten fra Gimle» (1993) om oppveksten med NS-foreldre i det som hadde vore Vidkun Quisling sin residens «Gimle». Han hausta sterke reaksjonar frå familien, og i essayet «Familiefortrengninger, eller et NS-barns lange vei hjem» (2000) går han i rette med dei ulike familiemedlemmene, også farfaren. Her kjem han mellom anna inn på bygdeboka:
«….Av og til utmyntes musikken i ord, som hos farfar. Han trakk seg tilbake til sitt Akropolis av tømmer, glodde opp på årstallene1697 – 1943 i mønsåsen og skrev sagaen om da de blonde østerdøler koloniserte Bardu i Troms, et verk som fremdeles inntar en ledende plass blant våre mer rasistiske bygdebøker….»
For meg har det stor verdi å ha tilknyting til, og ikkje minst å kunne vandre i eit landskap som har ei mykje meir mangfaldig og rik historie enn det eg var klar over då eg vaks opp. Så dermed avsluttar eg med å seie: gratulerer med dagen – Lihkubeivviin – den 6. februar!
Mennesker og steder i et nord-norsk landskap En studie av landskapsforståelse og landskapsbruk fra jernalderen til nyere tid. Jon Gunnar Blom, Mastergradsoppgave i arkeologi, Fakultet for humaniora, samfunnsvitenskap og lærerutdanning, Institutt for Arkeologi og Sosialantropologi, Universitetet i Tromsø våren 2012
Som punktum for mitt årlege midtvintersbesøk i nord har eg vore på bytur til Tromsø. Det viktigaste ærendet hit var sjølvsagt filmfestivalen og sosiale aktivitetar rundt denne, med familie og venner. Men også med sideblikk på byutvikling.
Festivalbyen Tromsø
TIFF – Tromsø internasjonale filmfestival – finn stad rundt datoen då mørketida slepp taket. I år var festivalen arrangert for 28. gong, i tidsrommet frå 15. til 21. januar, dato for sjølvaste soldagen. Sola nekta å vise seg utilslørt akkurat i år, men vêret legg uansett ikkje nokon dempar på stemninga i ishavsbyen. Men holkeføret var utfordrande. Tromsø er ein by med bratte bakkar. Eg hadde investert i nye (og dyre) broddar og gjekk derfor relativt stødig nedover mot sentrum, utan uhell. Tryggast med piggane ute av og til.
Velkomen til TIFF 2018
Festivalen har gjennom åra opparbeidd seg status som ein av dei filmfestivalane ein reknar med, både på landsbasis og internasjonalt. Samanlikna med Bergen sin festival – BIFF – er det påfallande kor mykje meir TIFF set sitt preg på byen. Det verkar òg som om det er eit større apparat i sving. Dei to festivalane har mykje den same programprofilen. Men i Tromsø er det nokre hakk meir omstendelig å vere festivalpublikum. Det er ikkje nok å ha billettar, ein må i tillegg kjøpe armband som fungerer som inngangsbevis på alle forestillingane. Men som erfaren festivalgjengar finn ein seg vel etter kvart i slikt.
I løpet av tre heile dagar i byen fekk eg med meg seks filmar. Det er mildt sagt ein brøkdel i forhold til det imponerande tilbodet – både kvalitativt og kvantitativt. Det er no eigentleg greitt å fordøye filmane litt før ein halsar over til neste. Og så må ein jo ha tid til det sosiale med kafébesøk innimellom.
Det vart ei god blanding filmar frå ulike verdenshjørne. Frå den sjarmerande japanske «Rent a cat» til «Aleppos fall» (dokumentar frå dei siste forgjeves kampane frå ei ikkje heilt velorganisert motstandsgruppe), til «the Nile Hilton Incident» (om eit gjennomkorrupt politikorps i Kairo, Egypt), «There is a house here» (om inuittar i Nunuvut i det nordlege Canada), «The Deep» (basert på ei sann historie om ein mirakuløst overlevande etter eit forlis ved Vestmannaeyar på Island i 1984) og » On the other side» (om kompliserte familietilhøve som følgje av krigen på Balkan).
Under TIFF er alle serveringsstader i byen stappfulle. Festivalen har utvilsamt mykje å seie for botnlina i restaurantbransjen. Eg veit ingen andre norske byar der kafear, pubar og restaurantar så til dei grader preger sentrum. Og folk tar seg fri frå jobben.
Egon Holstad i lokalavisa iTromsø har oppsummert TIFF-fenomenet i Tromsø på ein dekkjande måte i «Takk for i år – vi sees igjen». Han skriv bl.a.:
………Men TIFF hadde neppe fungert hvor som helst. TIFF er nemlig en gjenspeiling av byen Tromsø, der restaurantene har kø fra de åpner til de stenger, der vannhullene har bul på veggene av tørste tiffere, og der de samme fine fruene fortsatt spiser lunch og nipper til vin, fremdeles med både diksjon og dannelse noenlunde intakt. Og de fleste av dem har vært på film.
……….Rare søringer og utlendinger med alpelue og flagrende gevanter svinser rundt, og langs de mange bardiskene henger det sågar masse journalister, regissører og skuespillere og tilårskomne visesangere fra Bergen, alle med bånd rundt halsen som et godt synlig TIFF-plastkort dingler fra, slik at alle – om noen skulle være i tvil – skal skjønne at de er litt ekstra spesielle……
Ein av byens populære skjenkestader, innsyn til biblioteket – og holkeføre
Litt malurt
No har det vore mange lovord om Tromsø. Tromsø er ein flott og inkluderande by, med eit kompakt bysentrum og lange tradisjonar som sentrum for handel. Lenge var det her i sentrum at handelen blomstra. I dag ligg serveringsstadene tett i tett, her er også rikeleg med frisørar innimellom. Urmakarbutikkane held stand ser det ut til – kostbare klokker er visst ettertrakta av velståande asiatiske turistar, som det er mange av. Vinterturismen har hatt ei eksplosiv utvikling. Og turistane flokkar seg i suvenirbutikkane. Med nokre unntak er mange av dei gode gamle butikkane borte, og sentrum er prega av fleire tomme butikklokale.
Forklaringa er her – som for så mange andre byar i Norge – etablering av kjøpesenter utanfor bykjerna. Jekta Storsenter ligg på andre sida av øya, nær flyplassen. Med sine 130 butikkar er Jekta det kjøpesenteret i Nord-Norge som har flest butikkar.
Eit utval tomme lokale i Storgata i Tromsø – samt ein «Tourist Shop»
Det er mange som er bekymra over utviklinga, også representantar for handelsstanden. Dette er kjent problematikk i mange byar. Eg siterer frå eit innlegg i iTromsø 10. februar 2017:
…..Men vi sover i timen når det kommer til utviklingen av sentrum som handels- og opplevelsesdestinasjon for byens befolkning og turistene. Min erfaring er at uten turistene er det vanskelig å drive butikk i sentrum. Dette er en trend som har kommet for alvor de siste par årene, og takket være turistene har trenden bremset opp. Men om vi som bor i Tromsø slutter å bruke sentrum er det bare turistene igjen. Det gir ingen verdi for turistene å komme til sentrum for å gå i en historisk kulisse. Vi må være bevisste og sørge for at tilbudet i sentrum er attraktivt også for oss som bor og lever her. Samtidig må vi utnytte vår forbrukermakt og bidra.
Levande lokaler?
Tromsø vart i 2016, saman med Arendal og Lærdal, plukka ut til å delta i eit pilotprosjekt for aktivitet i Tromsø sentrum. Prosjektet heiter «Levende lokaler». Tromsø vart valgt ut fordi dei allereie hadde sentrumsutvikling på dagsorden.
Kva er resultatet så langt? By- og regionforskningsinstituttet/Høgskolen i Oslo og Akershus – NIBR – har oppsummert arbeidet i ein midtvegsrapport for prosjektet. I Tromsø melder prosjektleiinga at det ikkje er sentrumsdød, men svært høg turnover i tomme lokaler. Dessutan er byen ein typisk «av/på-by» som yrer av liv når det er festivalar og andre større arrangement, men at mellomrommet til neste begivenheit kanskje er stille. Dei medgir likevel at det er ein del tomme lokale å sjå. Tromsø skil seg ut ved at dei til no har hatt ei hovudvekt på kunst- og kulturaktivitetar i forsøka på å fylle tomme lokaler.
I rapporten er peikt på dei generelt mange utfordringane ein møter på undervegs: gårdeigarbiletet er fragmentert og uoversiktleg og det er mange ulike aktørar inne i biletet, det er krevjande å få til samarbeid når det kostar tid og pengar osv.. For Tromsø sitt vedkomande er det i tilknyting til LL-prosjektet eit samarbeidsprosjekt mellom gårdeigarar, øvrige verksemder og kommunen om profilering, handel, sentrumsutvikling og kultur.
Så kva seier rapporten om vegen vidare? Det vert reist spørsmål om kven som skal ha nøkkelrollen – offentlege eller private. I oppsummeringa vert gitt uttrykk for at det ikkje er eit enten – eller, men eit både – og, der begge partar jobbar med same prosjekt, men med ulike oppgåver og roller. Dette burde vere innlysande. Det er då også desse spørsmåla som ein tar med seg inn i siste del av pilotperioden, for drøfting med kommunen, gårdeigarar, næringslivets og sivilsamfunnets nøkkelpersonar og lag.
Vi kryssar fingrane og håper på eit levande bysentrum i Tromsø – også i byen sine feberfrie periodar!
PS. Når bileta frå sentrum i det føregåande ser folketomme ut kjem det av at dei er knipsa på siste festivaldag sundag ettermiddag etter at det meste har roa seg.
Eg er på min vanlege midtvinterstur nordpå. Det vil seie Bardu og Tromsø. Eg må ha ein årleg dose mørketidslys for at alt skal vere på stell.
Vakre skyar like før sola kjem tilbake.
For å komme seg nordover – og då meiner eg nord for den delen av landet som har alternative transportmiddel som for eksempel jernbane – må ein ta fly. Og dersom ein skal til Bardufoss må ein nytte flyselskapet Norwegian anten ein vil eller ikkje. På denne flyplassen har Norwegian ingen konkurranse. Det må vere god butikk. Passasjergrunnlaget og inntektene på ruta er sikra i og med at all transport av militært personell må fraktast i fly. Då kan dei jo skru opp prisane, staten betaler. Her kjem aldri tilbod om billegturar. Sjølv med såkalla lågpris må ein må ut med minst tre tusenlappar. Det vil seie det same som ein helgetur til, la oss seie, New York.
Gardermoen for B-laget.
Joda, utan det militære nærveret hadde nok rutetilbodet vore dårlegare for folk i Midt-Troms. Men ein kan jo spørje om sivil persontransport skal vere på Forsvaret sine premiss? For tru ikkje at sivile får vere med på flybussen mellom Bardufoss og Setermoen. Apartheid? Nei stikkord er anbodskonkurransereglar. Nye reglar for fire år sidan gjorde at det vart eigen flybuss for Forsvaret sitt personell, sivile vart utelukka. For å bøte på dette har det inntil nyleg vore eit privat selskap som tok seg av dei sivile, i ein minibuss parallellt med den store bussen med militært personell – med ledige seter. No har selskapet kasta inn handkledet, dårleg butikk, forståeleg nok. Så om ein ikkje har avtale om henting, vert det taxi eller leigebil. Frå kommunane dette gjaldt vart det kravd at felles transport måtte inn som krav i ny anbodsrunde frå 2018. Det skjedde ikkje.
For å kome seg frå Bergen til Bardufoss må ein via Gardermoen. No er terminalane både på Flesland og Gardermoen kraftig utvida og oppgradert i det siste. Det betyr mange skritt og at ein må ha god tid for å kome seg til utgangen. Ekstra ille er det dersom ein på Gardermoen blir vist til B-utgangen. Dei som har opplevd denne veit at ein må traske gjennom endelause trøystelause ganger i ca 10 minutt for å nå målet. Fasilitetane her er i tillegg ytterst spartanske. Og kva for avgangar er det som havnar her då, tru? Mandag 8. januar var det passasjerane til Bardufoss, Tromsø og Alta (og ein avgang til Stavanger) som hamna på B-laget. Tilfeldig? Neppe!
Av passasjerane ser eg jo at det er folk i sin mest gangføre alder som skal til Bardufoss. Denne gongen var det mest uniformerte ungdommar av begge kjønn som fylte setene. Dessutan svært mange polakkar, desse arbeidsinnvandrarane som held folketalet oppe i distrikta.
Eg får jo fyrt opp mitt distriktspolitiske engasjement kvar gang eg besøker landsdelen. Det er mykje å ergre seg over. I likheit med mange andre i distrikta er eg oppgitt over NRK sitt siste påfunn, å sløyfe kvarteret med distriktssending før Dagsrevyen. No er det tre, som regel identiske fem-minutts innslag tre gonger om kvelden, noko som sjølvsagt utelukkar fordjuping, variasjon og kommentarar.
På skitur i løypa til Kampen. Mauken i bakgrunnen.
Men nok klaging no. Det er flott å vere oppe i verkeleg vinter. Nokre skiturar er det blitt, sjølv om føret vart skarpt og utfordrande for litt tilårskomne damer som er redd for brotne bein. At eg no føretrekkjer oppoverbakkar framfor unnabakkar må eg nok tilskrive alderen. Til tross for dette har eg absolutt ikkje noko ønskje om at mi aldersgruppe skal fortene nokon eigen minister, jmf siste tilvekst til regjeringa. Vi må vel jobbe for at alle – uansett livsfase – skal få så gode levekår som mogleg?
Fint å vere inne når frostrosene viser seg på rutene.
Og ein kan kose seg inne med lesestoff. I år har eg lese den prisbeløna «Oppdateringar» av forfattaren Pål Norheim som døde uventa i fjor sommar. Det viste seg at han budde på Eidsvågneset, like i vårt nabolag i Bergen. Ein forfattar som eg ikkje har vore merksam på, han har vore heller anonym hos det breie publikum. Det er alltid fasinerande å lese frå kjente trakter, og for eksempel sjå for seg dei same buss-stoppa som er skildra i boka. Elles har eg lagt bak meg bok nummer 4 i John Michelet sin imponerande serie om «En sjøens helt» og konvoifarten under krigen. Ærleg talt blir det i lengda i overkant maritimt for ein som ikkje er oppflaska med slikt. Eg er av innlands- og småbondeslekt. Men historia til krigsseilarane under krigen er viktig.
Siste sommerfjøset i Sundligrenda – no eit kulturminne
Småbondeslekt ja. Ny bygdebok for Bardu er på trappene. Bygdeboknemnda hadde invitert til ein absolutt siste sjekk av opplysningar ein av dei siste kveldane vi var i Bardu. Vi troppa opp på kommunehuset, der inngangspartiet er pryda både av utstoppa bjørn og ulv. Bardu definerer seg jo som «villmarkskommunen». Det blir spennande å sjå det ferdige resultatet av boka. Det var mykje der som var nytt for meg. Nesten alle gardane i bygda vart ramma av tvangsauksjonar tidleg på 1920 -talet. Bankkriser er ikke noko nytt.
Bardu-bjørnen.
Etter kvart skal eg over i meir urbane omgjevnader. Tromsø internasjonale filmfestival – TIFF – ventar. Og det som høyrer til av sosialt liv på gater og i dei talrike utestadene i Nordens Paris.
Eg er oppvaksen med utsikt til Istindan, ikon og identitetsmarkør nummer ein for Bardu og Målselv. Eg var overtydd om at det var rettsida av Istind eg såg. Etter kvart oppdaga eg jo at Istindan såg annleis ut frå andre stader og at «mi» side ikkje var den einaste rette. Det same gjaldt andre fjell. Frå Malangen vart Mårtind bakvendt, og Vassbruna og Mauken skifta utsjånad etter som ein flytta seg i dalen. Slik er det med det meste. Endrar vi synsvinklar og er opne for andres syn utvidar vi perspektivet og blir i stand til å sjå heilskapen. Som diktaren Olav H. Hauge skreiv: «Fjell lyt du yver skal du koma lenger».
Istind i mørketidslys
«Fjella, dei står der dei står, dei veit kor dei høyrer til» skreiv namnebroren Olav Duun. Vi som bur ved foten av fjella er flyttbare, men også stadbundne. Sjølv den internasjonalt orienterte Olav H. Hauge levde heile sitt liv som fruktbonde i Ulvik i Hardanger.
For ein mannsaldar sidan reiste eg frå Bardu til Bergen. Spranget er stort frå innlandskommunen i nord til vestlandskysten og bylivet i Bergen. Etter åra i Hansabyen kan eg nok kalle meg bergensar om eg vil. Eg er like kry som dei innfødde over den vakre og eksentriske byen mellom dei sju fjell. På nasjonaldagen – der feiringa skil seg vesentleg frå andre stader i kongeriket – speidar eg alltid etter Målselv/Bardubunaden. Er eg heldig ser eg 2-3 stykker. Også i Bergen er nasjonaldagen ei mønstring av det beste i sivilsamfunnet. Forskjellar til tross – det er meir som samlar enn som skil. Og med hjartet på rette staden har ein hjarte både for andre stader og andre folk.
Mykje har endra seg i bygd og by på desse åra. Sjølv om Bergen er min by, er det dalføra her nord som er landskapet mitt. Synet av buktande elver, furumoar, åsar og smekre tindar i synsranda gir ro i sjela. Men eg saknar synet av sommarfjøset som eg veit ligg oppe i skogbrynet. Bakken der eg øva meg på ski er tilgrodd. Jorda som generasjonane før oss dyrka opp ligg brakk mange stader, og hus og fjøs står tomme. Gran planta i beste meining på 50- og 60-talet er i ferd med å utkonkurrere lyskrevjande artar i bjørkelia. På innmarka blomstrar geiterams og mjødurt. Vakre plantar, men teikn på kulturlandskap i forfall. Dette er ikkje særskilt for bygdene her nord, og har årsaker som eg ikkje skal gå inn på. Men kunne dyrkingsjorda utnyttast på anna vis? I mange byar er det rift om parsellar der ein kan dyrke llitt sjølv. Dei som kunne tenke seg litt matauk kunne kanskje fått leige seg ein jordlapp?
Mens skogen veks seg tjukk tynnast det ut med folk. Langs vegen, som før var både møte- og leikeplass, er lite folk å sjå. Beina og sykkelen var framkomstmiddel før bilen vart allemannseige og tungtransporten tok over. Folk som ferdast på vegen i dag er ute på treningstur eller luftar bikkja. Før lufta hundane seg sjølv eller vokta gard og grunn. Om hausten fekk dei vere med på elgjakta, framleis ei særs viktig hending. Vilt med molte til dessert er festmat landet over. I nord er vi privilegerte i så måte. I sør er ein lukkeleg over å ha til moltekremen julaften. Jula er elles ei tid då mattradisjonar vert tatt vare på. Men dei er ikkje statiske. Pinnekjøt er eit vestlandsprodukt som er blitt standard julemiddag også i nord. Folk flest er heller ikkje redde for utanlandsk påverknad i matvegen. I bygdene landet over har driftige damer frå Thailand bidratt til dette. Personleg skulle eg ønskje det sto meir god tradisjonsmat på menyen. Det kan bli for mykje pizza.
Førjulsstemning og julemarked i Bergen by
No er det er vinter og mørketid. I Bergen saknar eg snøen og mørketidslyset. Var eg i nord ville eg gått ut og filosofert litt under stjernehimmelen. I møte med det store er det mykje som blir smått. Og sjølv om månen og Karlsvogna står på snei på andre breiddegrader, er det dei same himmellegema som blir sett av milliardar andre på kloden. Folk er folk alle stader, med ønskjer om fred og eit godt liv for seg og sine. Skjenk ein tanke til alle som ikkje er på vår «rettside» når vi no går inn i julehelga. Så står det berre att å ønskje alle ei velsigna god og fredfylt julehelg!
(Dette innlegget står på trykk i juleheftet «Jul i Bardu og Målselvdalen 2017)
Det nærmar seg jul. Her kjem ingen rapport om mine førjulsaktivitetar, sjølv om eg desse dagane syslar med mitt, både med bakst og annan tradisjonsmat. Ingen bilete av krumkaker, lefser, vørterkake, lammerull og sylte. Det kjem heller ikkje foto av vårt nyoppussa soverom. Eg har valgt meg eit heilt anna tema denne gongen, nemleg krig. Og då meiner eg ikkje kampen kvar av oss måtte føre mot problem i kvardagslivet.
For tida går det ein dokumentarfilmserie om Vietnamkrigen på NRK 2, med rystande tilbakeblikk på ei tid og ein krig som danna bakteppe for store delar av mi ungdomstid. På NRK har det også nyss vore eit program om korleis dei som var barn opplevde tyskarane sin hemnaksjon i Telavåg på Sotra i 1942. Fortellingane om 2. verdskrig ser ikkje ut til å ta slutt. Både denne og andre krigar har vore uutømmelege kjelder for historikarar og forfattarar.
Og vi ser ikkje slutten på krigar og krigshissing. Dagens nyheitsbilete er prega av den farlege leiken mellom mildt sagt ustabile leiarar for to atommakter. Krigen i Syria har etterlate seg eit land i ruinar og millionar av menneske på flukt, for å nemne noko. Norske soldatar har i årevis vore sendt til krigs- og konfliktområde. Muslimar generelt vert stempla som farlege folk som vi ikkje vil ha i vårt nabolag. Spora skremmer og mørketid kan vere så mangt.
Vietnamkrigen – «vår» krig
Eg tenkjer at alle generasjonar opp gjennom tidene har hatt ein krig som har prega dei og forma deira syn på samfunnet. Min generasjon hadde ikkje krig og okkupasjon nær innpå oss slik som foreldregenerasjonen. Det var Vietnamkrigen som vart vår krig.
USA heldt det gåande i årevis med støtte til ein krig som førte til enorme tap av menneskeliv og store lidingar både under og etter krigen. To millionar vietnamesarar mista livet, 50 000 amerikanske soldatar vart ofra.
Blad frå imperialismens dagbok (Per Kleiva)
Motstanden mot krigen var eit heilt sentralt element i ungdoms- og studentopprøret som skaut fart på slutten av 60-talet, og som nådde eit høgdepunkt i det legendariske og dramatiske året 1968. Det året var mitt siste år på gymnaset i Tromsø. Eg minnest enno sinnet mitt når nyheitssendingane meldte at Lyndon B. Johnson på ny hadde trappa opp krigføringa.
Eit par år seinare var eg student på Universitetet i Bergen, også kalla «Leninhøyden». Dette var ein tidsepoke sterkt prega av aktivisme og steile politiske frontar. Her til lands blanda krigsmotstanden seg etter kvart med andre kampsaker som kvinnekamp og kampen mot EU-medlemskap.
Vietnamkrigen var den første helikopterkrigen. Dette vart spegla i biletkunsten på den tida. Per Kleiva hadde ein serie grafiske blad – Blad frå imperialismens dagbok – med amerikanske krigshelikopter som motiv.
Den før nemnte TV-serien om Vietnam har fått tonefølgje av musikken vi lytta til på denne tida. Bob Dylan og Beatles, og fleire av dei store frå gullalderen på 60-talet. For ein sekstiåttar vekker dette sterke kjensler!
Sjølv er eg oppvaksen med ein foreldregenerasjon som akkurat hadde lagt krig og okkupasjonstid bak seg. Eg syntes ofte det vart vel mykje av fortellingane om krigen, men med alderen har eg jo fatta meir interesse både for desse fortellingane og for historie generelt. Det var ei tid med hendingar og tilstandar som er vanskeleg å førestille seg i dag.
Fleire av bygdas menn deltok i kampane ved Narvik. Dagleglivet for folk vart sterkt påverka av okkupasjonen. Tyskarane tok seg til rette og okkuperte også hus og opphaldsrom på gardane. Mor mi sine fortellingar frå dagleglivet som hushjelp («taus») på ein gard der tyskarane hadde okkupert det meste av opphaldsromma skulle ha vore nedskrive. Dessverre er dei fleste som levde i denne tida no gått bort
Ein kuriositet var det at okkupasjonsmakta også dreiv jakt på elg. Ordinær elgjakt i bygda, slik vi kjenner den i dag, kom ikkje i gang før ei stund etter krigen. Det var visstnok far min som skaut første elgen etter krigen. Dette har eg fått vite ganske nyleg, eg kan ikkje hugse at dette vart fortalt om heime. Far min var elles ikkje nokon jegar, han likte seg nok betre med fiskestonga.
Mine foreldre sine opplevingar fann stad i eit strategisk viktig område. Den nye flyplassen på Bardufoss vart brukt av norske og britiske flyavdelingar. Den tyske okkupasjonsmakta utbetra flyplassen og ein stor del av arbeidet vart utført av tvangsutskrivne norske arbeidarar, politiske fangar og krigsfangar. Flokkar av utmagra og forhutla fangar passerte stadig forbi på vegen, rett framfor husdørene.
Då det leid mot slutten av krigen frykta folk i bygda at også dei skulle lide same skjebne som befolkninga i Finnmark. Nokre av mine slektningar bygde gammer i utmarka for å vere i beredskap.
Knappheit på varer under og etter krigen låg nok bak min foreldregenerasjon sin hang til å ta vare på ting og gjere seg nytte av alt mulig. Ingenting skulle kastast. På hytta som vart bygd på 50-talet kunne ein finne at material frå tyskerbrakker. Også steintøyservise med den tyske ørna var å finne i hus og hytter. Ammunisjonskasse vart montert som verktøyskap i sjåen. Far min brukte i mange år flygarhovudplagg når han sykla på jobb. Og fallskjermsilke vart nytta til å sy blusar av.
Eg veit ikkje om det var nokon frå bygdene i Indre Troms som reiste til sjøs i desse åra, slik som «Skogsmatrosen» frå Rena i John Michelet sitt romanverk om «En sjøens helt» som omhandlar konvoifarten for den norske handelsflåten under krigen. Eg held på med bok nummer to i serien. Det er sterke saker. Kva krigsseilarane vart utsette for av påkjenningar er umogleg å førestille seg.
Forsvar og samfunn
Etter krigen vart Indre Troms ytterlegare befesta som militært område. Dette påverkar lokalsamfunnet på mange vis. Forsvaret er blitt ein hjørnestein for lokal økonomi og sysselsetting, og har betydning langt utover reint militære formål. Bardu ligg som nummer to i landet over kommunar med flest statlege arbeidsplassar etter folketalet, med Målselv hakk i hæl.
I diskusjonen om framtidas forsvarspolitikk gir dette seg interessante utslag. Striden har særleg stått om Bardufoss som framtidig helikopterbase, men også om Hæren fortsatt skal ha same rolle og omfang som tidlegare. Når det sivile samfunnet er samanvevd med og avhengig av militær aktivitet kan det oppstå ein del paradoksar dersom ein ser for seg ei framtid tufta på fred mellom verdas nasjonar. For å komme på banen lyt ein då vektlegge forsvarsfaglege argument. Altså legge til grunn utsiktene for framtidig krig i nordområda. Det såkalla Tromsdokumentet om framtidig forsvar i nord er eit tydeleg eksempel på dette. Dokumentet var eit innspel frå sentrale politikarar i Troms i diskusjonen om langtidsplanen for forsvaret.
Vanleg trafikk langs E6 i Bardu
Amerikanske militærhelikopter på Bardufoss i 2016. Foto: Nye Troms 01.03.2016
Om «sjeldne fugler på Bardufoss» i Nye Troms 01.03.2016.
Indre Troms er øvingsområde for styrkar frå NATO-landa. I den seinare tid er det på tale med fast stasjonering av amerikanske styrkar. Kor trygt er det i desse tider å binde seg enno sterkare til NATO og USA mon tro?
Eg er som sagt oppvaksen med militærvesen rundt meg på alle kantar. Det var liksom heilt normalt, og ganske spennande kunne det vere, spesielt når det kom internasjonalt besøk. Ein tidlegare ordførar meinte at jenter var viktigaste eksportartikkel i Indre Troms. Noko kan det vere i det. Dette kunne det sikkert skrivast meir om.
Mot krig?
Motstanden mot atomvåpen er igjen i fokus. Nobels fredspris for 2017 er tildelt den Internasjonale kampanjen for forbod mot atomvåpen (ICAN). Organisasjonen får prisen for sitt arbeid med å påpeike dei katastrofale humanitære konsekvensane av all bruk av atomvåpen, og for sin banebrytande innsats for å få til eit traktatfesta forbod mot slike våpen. Prisen er omstridd, og ambassadører frå atommakter har takka nei til å komme til Norge for å delta på seremonien.
Norge ville som i overkant lojalt medlemsland i NATO ikkje skrive under på FN sin avtale om atomvåpenforbod. Norge er forresten ein ikkje ubetydeleg våpeneksportør. Blant anna sel vi ammunisjon til dei arabiske emiratene og dermed til krigføringa i Jemen. Som våpenutviklar og -leverandør er Kongsberggruppen og Nammo (tidlegare Raufoss ammunisjonsfabrikk) ein del av det militær-industrielle komplekset, dvs koplinga mellom rustningsindustrien, forsvaret og politikarar.
Så kor blir det av fredsrørsla? Burde det ikkje snart vere på tide med eit sterkare engasjement for fred, nedrusting og atomvåpenmotstand? Kor vart det av demonstrasjonane? Eg skal ikkje skryte på meg å ha vore nokon stor aktivist, sjølv i yngre dagar, men eg deltok faktisk på delar av fredsmarsjen i 1981, om nokon hugsar den. Den kom i stand på initiativ frå norske kvinner, og gjekk frå København til Paris. Eg var saman med familien på sykkelferie i Nederland og vi slutta oss til marsjen på etappen gjennom Nederland.
Fredsmarsjen 1981. Foto: peefilms.nl
Eg ser at eg i dette innlegget har gapt høgt. Byrjar ein å tenke over tema knytt til krigen blir ein etter kvart overvelda. Krigane er i stor grad blitt ståande som dei viktigaste historiske milepelane. Slik burde det ikkje vere. Og den brokete situasjonen vi har i verda i dag lovar ikkje godt. Siste stunt frå Donald Trump er å godkjenne Jerusalem som hovudstad for Israel. Slikt blir det ikkje fred av.
Inspirasjonen til å ta for meg eit så komplisert tema som krig kom opphavleg frå TV-dokumentarserien om Vietnamkrigen. Vietnam vart gjenforeint i 1975 og gjenoppbygginga kom raskt i gang. I dag er Vietnam eit populært reisemål. Om det framleis er spor etter krigen reknar eg med at desse ikkje er synlege på dei stadene som blir vist fram for turistane. Det blir no alle fall spennande å sjå. For på nyåret går turen til Vietnam!
Livsløp 