Det nærmar seg jul. Her kjem ingen rapport om mine førjulsaktivitetar, sjølv om eg desse dagane syslar med mitt, både med bakst og annan tradisjonsmat. Ingen bilete av krumkaker, lefser, vørterkake, lammerull og sylte. Det kjem heller ikkje foto av vårt nyoppussa soverom. Eg har valgt meg eit heilt anna tema denne gongen, nemleg krig. Og då meiner eg ikkje kampen kvar av oss måtte føre mot problem i kvardagslivet.

For tida går det ein dokumentarfilmserie om Vietnamkrigen på NRK 2, med rystande tilbakeblikk på ei tid og ein krig som danna bakteppe for store delar av mi ungdomstid. På NRK har det også nyss vore eit program om korleis dei som var barn opplevde tyskarane sin hemnaksjon i Telavåg på Sotra i 1942. Fortellingane om 2. verdskrig ser ikkje ut til å ta slutt. Både denne og andre krigar har vore uutømmelege kjelder for historikarar og forfattarar.

Og vi ser ikkje slutten på krigar og krigshissing. Dagens nyheitsbilete er prega av den farlege leiken mellom mildt sagt ustabile leiarar for to atommakter. Krigen i Syria har etterlate seg eit land i ruinar og millionar av menneske på flukt, for å nemne noko. Norske soldatar har i årevis vore sendt til krigs- og konfliktområde. Muslimar generelt vert stempla som farlege folk som vi ikkje vil ha i vårt nabolag. Spora skremmer og mørketid kan vere så mangt.

Vietnamkrigen – «vår» krig

Eg tenkjer at alle generasjonar opp gjennom tidene har hatt ein krig som har prega dei og forma deira syn på samfunnet. Min generasjon hadde ikkje krig og okkupasjon nær innpå oss slik som foreldregenerasjonen. Det var Vietnamkrigen som vart vår krig.

USA heldt det gåande i årevis med støtte til ein krig som førte til enorme tap av menneskeliv og store lidingar både under og etter krigen. To millionar vietnamesarar mista livet, 50 000 amerikanske soldatar vart ofra.

2. verdskrig – foreldra sin krig

Sjølv er eg oppvaksen med ein foreldregenerasjon som akkurat hadde lagt krig og okkupasjonstid bak seg. Eg syntes ofte det vart vel mykje av fortellingane om krigen, men med alderen har eg jo fatta meir interesse både for desse fortellingane og for historie generelt. Det var ei tid med hendingar og tilstandar som er vanskeleg å førestille seg i dag.

Fleire av bygdas menn deltok i kampane ved Narvik. Dagleglivet for folk vart sterkt påverka av okkupasjonen. Tyskarane tok seg til rette og okkuperte også hus og opphaldsrom på gardane. Mor mi sine fortellingar frå dagleglivet som hushjelp («taus») på ein gard der tyskarane hadde okkupert det meste av opphaldsromma skulle ha vore nedskrive. Dessverre er dei fleste som levde i denne tida no gått bort

Ein kuriositet var det at okkupasjonsmakta også dreiv jakt på elg. Ordinær elgjakt i bygda, slik vi kjenner den i dag, kom ikkje i gang før ei stund etter krigen. Det var visstnok far min som skaut første elgen etter krigen. Dette har eg fått vite ganske nyleg, eg kan ikkje hugse at dette vart fortalt om heime. Far min var elles ikkje nokon jegar, han likte seg nok betre med fiskestonga.

Mine foreldre sine opplevingar fann stad i eit strategisk viktig område. Den nye flyplassen på Bardufoss vart brukt av norske og britiske flyavdelingar. Den tyske okkupasjonsmakta utbetra flyplassen og ein stor del av arbeidet vart utført av tvangsutskrivne norske arbeidarar, politiske fangar og krigsfangar. Flokkar av utmagra og forhutla fangar passerte stadig forbi på vegen, rett framfor husdørene.

Då det leid mot slutten av krigen frykta folk i bygda at også dei skulle lide same skjebne som befolkninga i Finnmark. Nokre av mine slektningar bygde gammer i utmarka for å vere i beredskap.

Knappheit på varer under og etter krigen låg nok bak min foreldregenerasjon sin hang til å ta vare på ting og gjere seg nytte av alt mulig. Ingenting skulle kastast. På hytta som vart bygd på 50-talet kunne ein finne at material frå tyskerbrakker. Også steintøyservise med den tyske ørna var å finne i hus og hytter. Ammunisjonskasse vart montert som verktøyskap i sjåen. Far min brukte i mange år flygarhovudplagg når han sykla på jobb. Og fallskjermsilke vart nytta til å sy blusar av.

Eg veit ikkje om det var nokon frå bygdene i Indre Troms som reiste til sjøs i desse åra, slik som «Skogsmatrosen» frå Rena i  John Michelet sitt romanverk om «En sjøens helt» som omhandlar konvoifarten for den norske handelsflåten under krigen. Eg held på med bok nummer to i serien. Det er sterke saker. Kva krigsseilarane vart utsette for av påkjenningar er umogleg å førestille seg.

Forsvar og samfunn

Etter krigen vart Indre Troms ytterlegare befesta som militært område. Dette påverkar lokalsamfunnet på mange vis. Forsvaret er blitt ein hjørnestein for lokal økonomi og sysselsetting, og har betydning langt utover reint militære formål. Bardu ligg som nummer to i landet over kommunar med flest statlege arbeidsplassar etter folketalet, med Målselv hakk i hæl.

I diskusjonen om framtidas forsvarspolitikk gir dette seg interessante utslag. Striden har særleg stått om Bardufoss som framtidig helikopterbase, men også om Hæren fortsatt skal ha same rolle og omfang som tidlegare.  Når det sivile samfunnet er samanvevd med og avhengig av militær aktivitet kan det oppstå ein del paradoksar dersom ein ser for seg ei framtid tufta på fred mellom verdas nasjonar.  For å komme på banen lyt ein då vektlegge forsvarsfaglege argument. Altså legge til grunn utsiktene for framtidig krig i nordområda. Det såkalla Tromsdokumentet om framtidig forsvar i nord er eit tydeleg eksempel på dette. Dokumentet var eit innspel frå sentrale politikarar i Troms i diskusjonen om langtidsplanen for forsvaret.

 

Om «sjeldne fugler på Bardufoss» i Nye Troms 01.03.2016.

Indre Troms er øvingsområde for styrkar frå NATO-landa. I den seinare tid er det på tale med fast stasjonering av amerikanske styrkar. Kor trygt er det i desse tider å binde seg enno sterkare til NATO og USA mon tro?

Eg er som sagt oppvaksen med militærvesen rundt meg på alle kantar. Det var liksom heilt normalt, og ganske spennande kunne det vere, spesielt når det kom internasjonalt besøk. Ein tidlegare ordførar meinte at jenter var viktigaste eksportartikkel i Indre Troms. Noko kan det vere i det. Dette kunne det sikkert skrivast meir om.

Mot krig?

Motstanden mot atomvåpen er igjen i fokus. Nobels fredspris for 2017 er tildelt den Internasjonale kampanjen for forbod mot atomvåpen (ICAN). Organisasjonen får prisen for sitt arbeid med å påpeike dei katastrofale humanitære konsekvensane av all bruk av atomvåpen, og for sin banebrytande innsats for å få til eit traktatfesta forbod mot slike våpen. Prisen er omstridd, og ambassadører frå atommakter har takka nei til å komme til Norge for å delta på seremonien.

Norge ville som i overkant lojalt medlemsland i NATO ikkje skrive under på FN sin avtale  om atomvåpenforbod. Norge er forresten ein ikkje ubetydeleg våpeneksportør. Blant anna sel vi ammunisjon til dei arabiske emiratene og dermed til krigføringa i Jemen. Som våpenutviklar og -leverandør er Kongsberggruppen og Nammo (tidlegare Raufoss ammunisjonsfabrikk) ein del av det militær-industrielle komplekset, dvs koplinga mellom rustningsindustrien, forsvaret og politikarar.

Så kor blir det av fredsrørsla? Burde det ikkje snart vere på tide med eit sterkare engasjement for fred, nedrusting og atomvåpenmotstand? Kor vart det av demonstrasjonane? Eg skal ikkje skryte på meg å ha vore nokon stor aktivist, sjølv i yngre dagar, men eg deltok faktisk på delar av fredsmarsjen i 1981, om nokon hugsar den. Den kom i stand på initiativ frå norske kvinner, og gjekk frå København til Paris. Eg var saman med familien på sykkelferie i Nederland og vi slutta oss til marsjen på etappen gjennom Nederland.

Eg ser at eg i dette innlegget har gapt høgt. Byrjar ein å tenke over tema knytt til krigen blir ein etter kvart overvelda. Krigane er i stor grad blitt ståande som dei viktigaste historiske milepelane. Slik burde det ikkje vere. Og den brokete situasjonen vi har i verda i dag lovar ikkje godt. Siste stunt frå Donald Trump er å godkjenne Jerusalem som hovudstad for Israel. Slikt blir det ikkje fred av.

Inspirasjonen til å ta for meg eit så komplisert tema som krig kom opphavleg frå TV-dokumentarserien om Vietnamkrigen. Vietnam vart gjenforeint i 1975 og gjenoppbygginga kom raskt i gang. I dag er Vietnam eit populært reisemål. Om det framleis er spor etter krigen reknar eg med at desse ikkje er synlege på dei stadene som blir vist fram for turistane. Det blir no alle fall spennande å sjå. For på nyåret går turen til Vietnam!