Vel heimkomen frå sommaren i nord hadde eg så smått begynt å sjå fram til turane i nærområdet, der terrenget ved Munkebotn utgjer kjerneområdet for oss her i ytre Sandviken. Riktignok har området rundt Munkebotsvatnet ei tid vore prega av anleggsarbeid. Her skulle den gamle murdemninga utbetrast etter pålegg frå Norges energiverk NVE, ho var lekk og utstabil sa dei. Etter kvart skulle heile friluftsområdet ved vatnet framstå i ny drakt. Vatnet vart tørrlagt og idyllen tilsvarande redusert, men det var midlertidig, og sikringstiltak bør ein jo ikkje protestere på. Så langt så godt.

Demninga som brast

Så skjer altså det fatale den 22 august, etter at ikkje heilt uvanleg bergensk nedbør hadde fylt opp vatnet. Den midlertidige fangdammen ryk, vatnet fossar ned gjennom dalen nedover til Eidsvåg. Dette har no prega nyheitsbiletet både lokalt og også nasjonalt den siste tida. Her har vore mange aktørar.  Oppdragsgjevar er Bergen kommune med politisk leiing og fagetat, fleire konsulentfirma har vore inne i biletet, forutan utøvande entreprenør og sjølvsagt brannvesenet. No skal det granskast, skyld fordelast og svar finnast på korleis dette kunne gå så frykteleg gale. Og opposisjonen i bystyret ser sjølvsagt sitt snitt til å rasle med sablane. Dette kjem til å vare ei stund.

Eg skal ikkje ta stilling til kven som har skylda. Det er nok av sjølvutnemnde ekspertar som veit betre, ristar på hovudet over den toskete fangdammen bygd av lausmassar utan overløp, at ein ikkje kunne føresjå at det kom til å falle regn som vanleg på denne tida osv. osv.. Mange nyfikne har funne vegen opp for å sjå, slik sett har det kanskje stimulert til meir turgåing, altså fremjing av folkehelsa.

Vassmassar har det med å føre til landskapsendringar når dei bryt seg laus. Ja, her knakk svære tre som fyrstikker, grus og stein dekker no søkket nedstraums demninga. Skadene på vegen er reparert så trafikken av turgåarar og syklister held fram. Men ein kan jo sørge litt over det som er gått tapt. Blant anna forsvann den vesle hytta «Never» som var oppført av Bergen Arkitektskole i 2016 og som låg idyllisk til ved innløpet av Langevatn. Restane kunne ein no sjå flytande i eit brunfarga vatn.

Litt bortanfor mellom Munkebotsvatnet og Langevatnet ligg Indianersletten – eit populært turmål for barnefamilier og barnehagar på tur. Mirakuløst nok er gapahukene blitt ståande, men her skal det nok litt opprydding til før bruksverdien blir den same som før.

Langevatnet, som ligg nedstraums for Munkebottsvatnet, vart mottakar av flaumvatnet og massar som følgte med. Eg veit ikkje kor lang tid det vil ta før brunfargen forsvinn frå Langevatnet. Fleire andefamiliar har vatnet som sin faste opphaldsstad. Vi får håpe dei fortsatt vil finne seg til rette.

• Om flaumen i Bergens Tidende 23.08.18
• Kart og informasjon om turar på sentrale byfjell
• Om Langevatnet der ein også har funne misteltein!

På historisk grunn

No får det vere nok om denne ulykksalige hendinga. Ho er ikkje på topp i nyheitsbiletet lenger, og mi sorg over tapt landskapskvalitet har dempa seg litt etter som dagane er gått. Det finst jo verre ting i verda.

Mykje av det som er blitt ein integrert del av naturmiljøet vi ferdast i når vi går på tur er kulturminne og vitnar om ei tid då lokale vassressursar vart nytta til næringsliv og samfunnsbygging. Denne siste hendinga er eit nytt kapittel i soga om vassressursane i Sandviken. Så no nyttar eg høvet til å ta temaet eit skritt vidare.  Det historiske har eg forøvrig vore inne på tidlegare i Bygge mur.

Før eg går vidare tar eg med eit par bilete frå Langevatnet der det står restar etter eit gamalt oppmurt ishus, som vart brukt til å oppbevare isblokker. Der er også ei murt kai i vatnet.

Storemøllen

Når vi går tur på Sandviksfjellet og i området rundt Munkebotsvatnet og Langevatn går vi i nedslagsfeltet til historisk viktige bedrifter.  Dei fleste vatn og dammar på Sandviksfjellet vart nytta som vassmagasin for møllebruka Småmøllen og Storemøllen, dels også for Eidsvåg. Grensa mellom gardane Store Sandviken og Eidsvåg går midt i Langevatnet.

Munkebotsvatnet inngår i Storemøllevassdraget. Vassdraget har avløp gjennom Munkebotselven (middelalderens Gunnildarå) til Storemøllen, omlag ved Elsero/Gamle Bergen Museum. Namnet Gunnildarå gjekk ut av bruk og seinare vart nemninga Munkebotselven og Storemølleelven nytta om ein annan. Vassdraget er i dag lagt i rør. Meyervatnet er eit anna namn på Munkebotsvatnet, etter Meyer-familien som var verkseigarar ved Storemøllen frå 1871 til 1959.

Storemøllen vart anlagt ved Storemølleelven i 1617, men her kan ha vore kvernhusdrift tidlegare. Området tilhøyrde Store Sandviken gods. I 1653 omfatta Storemøllen tre møller, to kornmøller og ei kopparmølle. Då Didrik Hagelsteen overtok Store Sandviken møllebruk i 1748 inneheldt eigedomen våningshus, sjøboder, møllehus, diker og demningar med tilhøyrande inventar. Familien eigde Storemøllen i fem generasjonar heilt til Meyerfamilien overtok i 1871. Ved århundreskiftet var Bergen landets største mølleby. Bergenske kornprisar vart til og med registrert på Chicago-børsen. Det vart pengar av dette, noko som mellom anna ligg til grunn for etableringa av Rasmus Meyers samlingar (noverande kunstmuseum Kode 3).

Anlegget var forholdsvis intakt til 1960, då eit våningshus fra 1834, møllene og rekka av sjøboder vart rivne. Det eldste våningshuset vart rive i 1972. Ein slipp og ein mekanisk verkstad vart drive til 1959. Vassdraget vart ekspropriert av Bergen kommune i 1950 og innlemma i byens drikkevassforsyning. Mølledrifta hadde då tatt slutt. I 1961 reiste Vaksdal Mølle (no Norgesmøllene AS) eit lager på området. Verksemda vart nedlagt 1991.

Midtmøllen er restaurert og er no ein del av Gamle Bergen museum.

«Vannkrigen»

Tilgang og rettar til vassressursane var ikkje heilt uproblematisk og konfliktene har fått nemninga «vannkrigen».  Langevatnet har sitt naturlege utløp mot Eidsvågsida og vatnet herfrå vart nytta i Eidsvåg som drikkevasskjelde. Meyervatnet (Munkebotsvatnet) som ligg høgare enn Langevatnet har naturleg avløp mot Munkebotn. For å auke magasinkapasiteten i Meyervatnet hadde mølleeigarane i Storemøllen bygd diker i begge ender av vatnet. Etter ein overenskomst skulle overflødig flaumvatn i Meyervatnet kunne overførast til Langevatnet.

For å auke tilsiget til Munkebotsstemma fekk dåverande verkseigar Arnold Meyer rundt 1900 leidd vatnet frå fjellområda ovanfor Ravneberget og Orretua ned til vatnet ved hjelp av eit sinnrikt kanalsystem («Mr. Kvikk»). Tidlegare hadde dette vatnet rent ned i Langevatnet og vidare mot Eidsvåg. Restane etter kanalsystemet ser ein langs stien som går til Kvitebjørnen via Ravneberghytten og Sandvikshytten.  Dette er no under restaurering. I 1916 vart Storemøllen stevna for retten for å ha heva dikene her slik at det kom mindre vatn i Langevatnet. Meyer vart frikjent. Det hadde også vore rettssaker tidlegare.

Storemøllen i dag

Etter at Norgesmøllene avvikla overtok dei kinesiskfødde Brødrene Hui eigedomen. Ein kort periode var her bl.a. marina og restaurantdrift og diverse anna forretningsverksemd. Men så fann ein ut at her skulle byggjast bustadblokker. Planane var omstridde, men vart godkjent av Bergen kommune og i dag er bygga i ferd med å bli ferdigstilte.

Der sluttar soga om Storemøllen. Eg har forøvrig tidlegare gitt uttrykk for kva eg meiner om «byfornyinga» i strandsona i Sandviken i Med hjarte på/i/for rette staden.

Prosjekt Elsero

Kjelder:

• Jo Gjerstad, Ytre Sandviken – fra Hellemyrsfolket til moderne bydel, artikkel om Munkebotsvassdraget og Store Sandviken møllebruk
• Jo Gjerstad: Munkebotsvassdraget i årsmelding 2001 for Bergen Skog- og Træplantingsselskap
• Vannkrigen i Sandviksfjellet – kampen om vannrettighetene til mølledriften i Eidsvåg og i Store Sandviken. Foredrag av Anders Haaland i Sandvikens kulturhistoriske forening 4.6.2002.
• Om Storemøllen i Bergen Byleksikon 
• På nettsida til Munkebotn Sti- og Renneprosjekt er det også omtale av mølledrifta si historie.