Ferdaminne sommaren 2018

No er vi ved vegs ende. Med sommaren altså. Vi har vore på vår årlege biltur nordover. Om lag 400 mil er tilbakelagt i dette lange landet. Litt for langt for dei som har interesser og tilhøyrsle både i nord og sør. Lange etappar langs delvis keisame E6, om ein då ikkje sørger for å ta avstikkarar undervegs.

Trøndelag

Indre Fosen

Det meste fèr vi fort forbi, men eit par stopp blir det jo. I år vart det Indre Fosen i Trøndelag som fekk ein visitt. Nærare bestemt Råkvåg, som har den lengste bryggerekka i Norge utanfor byar. Råkvåg ligg ved Stjørnfjorden, som ein gong var ein av landets beste sildefjordar. Dette skapte arbeidsplassar, ikkje minst for kvinnene. Det var også dei kvinnelege arbeidarane på hermetikkfabrikken som sto for den første streiken på Fosen-halvøya nokonsinne. Bakgrunnen for streiken var at dei fekk mykje mindre betalt enn mennene. Utstillinga på Kulturbrygga illustrerer historia. Det er mykje liv og røre i Råkvåg om sommaren, med sommergjestar som fyller overnattings- og serveringsstader. Sjølv inntok vi eit godt fiskball-måltid her.

Bryggerekka i Råkvåg

Kulturbrygge med utstillingar

Utstilling som vist kvinner i arbeid på hermetikkfabrikken

Vi stoppa også i Rissa, på staden for Rissa-raset i 1978. I løpet av 45 minutt raste 5–6 millionar kubikkmeter leire ut frå eit område på 330 mål og etterlot ein skredkant på 1,5 kilometer. Femten gårdsbruk, to bustadeigedomar, ei hytte og eit grendehus forsvann heilt eller delvis i leirmassane. Ein person omkom. Skredet førte også til store materielle skader på tettstaden Leira på motsett side av Botnen, då ein tre meter høg tsunami slo inn kort tid etter at hovudskredet gjekk.

Informasjonstavle om raset

Minnestein om Rissaraset

Noverande landskap der raset gjekk

Snåsa

Dette var ikkje einaste stoppet i Trøndelag. Vi overnatta på Snåsa hotell, som hadde sine glansdagar i tida då Joralf Gjerstad – «Snåsamannen» – praktiserte sine evner. Det spørs om ikkje botnlina for hotellet kjem til å sjå annleis ut no når han har gitt seg. Men Snåsa, som inngår i det sørsamiske området, er uansett verd eit besøk. Ved Snåsavatnet finn ein også «Bølareinen«, som er hovudmotiv i eit større helleristningsfelt som ligg nokre hundre meter ovanfor vatnet. Det er berre å forlate E6 og velje austsida av vatnet i staden.

Då Snåsamannen fylte hotellet

Bølabua – kafé og tilgang til helleristninger

Når det gjeld overnattingar på turen nordover, hoppar eg over Vågåmo og overnattinga på hotellet der. Dit nådde vi etter å ha lagt vegen over Fillefjell og Valdresflya, slik som i fjor. Frå Snåsa bar det strake vegen nordover, og før midnatt same dag kunne vi låse oss inn i min andre bustad i Sundlia i Bardu. Deretter var det som vanleg to-tre dagars innsats med grasklipparen. For her har grasproduksjonen vore normal, i motsetnad til sørpå der tørken har ført til fôrmangel og nødslakt. Eg skal ikkje no ta oppatt mine bekymringar om tilgroinga på bygdene, det har eg ytra meg om tidlegare. Kanskje ei løysing kunne vere å innføre geiter, slik som dei har gjort på byfjella i Bergen? Dei kunne nok hamle opp med gras, ugras og kratt på dei gamle ekrene, både i bratte bakkar og på flatene. Det er mykje ressursar som kunne vore nytta både til landskapspleie og matproduksjon.

Troms

Så gjekk no dagane, det vart stadig varmare inn mot månadsskiftet juli/august. Dag etter dag med temperatur på 30-talet, opp til 33 grader. Høge sommartemperaturar på desse kantar er no ikkje heilt uvanleg når høgtrykket ligg trygt plassert over Kolahalvøya. Men det vart litt spesielt i år. Eg kan forsikre om at vi aldri før har ete frukost ute i hagen, i skuggen. Kven saknar vel Syden då?

Barduelva på sitt beste. Istind i bakgrunnen.Barduelva i nedre del, før dammen ved Bardufoss, er flott til padling.

På heimlige trakter blir det helst gjensyn med kjente og kjære turmål. Barduelva, Nessan, Sundlifjellet og Kvilarsteinen, for å nemne noko. Og Målselvfossen saman med våre tyske gjester, som hadde med seg hunden Hoshi på ferie. Besøket vart dessverre litt avkorta på grunn av at Hoshi på grunn av ein sårinfeksjon hadde blitt operert hos dyrlege i Steinkjer, og no var det oppstått litt problem med dette.

Dieter og Martina med bandasjert Hoshi ved Målselvfossen.

Senja

Vi ville jo gjerne vise fram litt meir av landsdelen, og då var Senja eit opplagt val. Temperaturen var stigande. Første stopp på den nasjonale turistvegen på Senja var Ersfjordstranda, som denne dagen var fylt med folk som bada og kosa seg. Her finn vi også den berømte «Gulldassen».

Ungdomen leikar seg på beachen i Ersfjord

På den spektakulære rasteplassen Tungeneset tok vi farvel med våre tyske vener.

Kafferast med bollar på Tungeneset. «Djevelens tanngard» i bakgrunnen.

Ersfjordstranda er ei perle, men det spørs om ikkje ho vert slått av stranda i Bøvær like utanfor Skaland, der vi overnatta. Blikkstille på havet, perfekt for padletur til holmane utanfor Hamn. Ein dag vi ikkje gløymer. Og på tampen av dagen ein visitt til Kråkeslottet, der det i juli var kunstfestival.

Ut å padle frå Bøværsstranda. Kråkeslottet i bakgrunnen.

Strandhogg på holme, med dukkert i havet.

Utanfor kyrkja i Skaland står ein byste av Ingrid Bjerkås, Norges første kvinneleg prest, som etter mykje motstand fekk si første stilling som sokneprest i Berg og Torsken. På same plassen står også minnetavle med namn på dei som omkom då fiskebåten «Utvik Senior» forliste i 1978 etter å ha kollidert med eit ukjent fartøy. Det har i årevis vore debatt om kva som eigentleg hendte. Det er no på trappene ei teaterførestilling om hendinga.

Byste av Ingrid Bjerkås

Minnetavle over dei som omkom ved Utvik senior sitt forlis i 1978

Turen gjekk vidare, til Gryllefjord i Torsken for å ta sommerferja over til Andenes. Dette skal jo vere ei opplevingsreise, der ein kanskje til og med kan sjå kval dersom ein er heldig. Ferjestrekket inngår i praksis som del av den nasjonale turistvegen.

På ferjer i Norges land er det vanleg med serveringstilbod, i alle fall dersom turen er av ei viss varighet. Ikkje slik her. På denne 1 time og 40 minutters overfarten var dei fleste utanlandske turistar. Sjølv hadde vi utsett lunsjen denne dagen, i forventing om ein matbit (og svele!) på ferja. Blodsukkeret var derfor på lågt nivå då vi køyrde ombord. Og lunta tilsvarande kort. Eg vart rett og slett rasande og innstilt på betalingsnekt. Ikkje var det reint på toaletta heller.

Ferjeruta, der selskapet Torghatten for tida er konsesjonshavar, er først og framst retta mot turistar. Ein må punge ut ganske mykje for turen. Prisen for bil under 6 m og 1 voksen passasjer er 882 kr. Med billett kjøpt på Troms fylkestrafikk sin app kostar tilsvarande 662 kr. Det er sjølvsagt ingen turistar som har lasta ned appen. Forvirring var det også med betalinga. Det sto eit oppslag om å betale i ei luke som viste seg å vere stengt heilt til siste halvtime av turen. I det heile tatt, dette er dårleg reklame for turist-Norge.

Andøya

Men vi kom no vel fram til Andøya, med overnatting i Aurora gjestehus som held til i eit bygg i den nedlagte militærleiren i Skarsteindalen. Her er det ulike interessante former for etterbruk av bygningsmassen.

Dagen etter vart ein draumedag. 30 plussgrader på Andøya er ikkje kvardagskost. Vi dro til Bleik på vestsida, og la oss til på den fantastiske Bleikstranda. Opphavleg plan om å padle kajakk ut til Bleikøya vart skrinlagt på grunn av litt for mykje vind. Så vi gjekk glipp av nærkontakt med lundefugl og havørn.

Bleikstranda med Bleikøya bak.

Masse glasmanetar på stranda

Nydeleg kvit sand mellom tærne

Indre Troms

Vi hadde også planar om å utforske øyane utanfor Harstad, men også det vart skrinlagt og vi tok på heimveg. Tropevarmen viste seg å vare i enda fleire dagar. Det vart padletur på Aursfjorden, fjelltur på Myrefjell og strandtur til Fjellfroskvatnet, før det vart regn og torden og temperaturfall til behagelige 20 grader.

Aursfjorden – sidekarmer til Malangen

Rask dukkert

På rasteplassen

På Myrefjell, høgt over Målselv fjell-landsby.

No vart det slutt på godvêret for ei stund, og det passa i grunnen bra, for då kunne vi omsider gå i gang med sommarens oppussingsprosjekt, maling av stua. Resultatet er vi vel nøgde med. Sekundærbustaden har no eit diskret retropreg med nokre meir moderne innslag. Min snekkerfar sine møblar er bevart, saman med eit utval av mor sine sofaputer samt familieportrett på veggen, i det vesentlege av besteforeldre- og oldeforeldregenerasjonen. Generasjonane kan også møtast i interiørsamanheng.

Stue etter oppussing

Kjøkken etter oppussing

Så kom nokre dagar med besøk og bærturar. Vêret tok seg opp til normal og behageleg turtemperatur. Det er ikkje tilfeldig at turane nordover blir lagt til tida då fjellets gull modnast. Ikkje beste moltehausten i år, men rikeleg med blåbær.

På Kvilarsteinen

Rast ved Steinvatnet på Sundlifjellet

På heimveg

Det vart etter kvart på tide å vende nesen sørover igjen. Det vil i år seie E6 utan anna stopp før Trondheim enn overnatting i Mo i Rana. Sjølv om strekningane her ikkje når heilt opp i konkurransen med Lofoten og andre spektakulære område langs Nordlandskysten, er det nok av landskap som kan nytast. Ingen andre stader i landet ser ein slike reinskurte og utsøkt modellerte fjellsider. Og frå ferja Bognes – Skarberget kan ein innover mot Tysfjord også sjå Stetind, kåra til Norges nasjonalfjell. Kråkmoberget er eit anna ikonisk fjell langs vegen.

Stetind dukkar opp i synsranda

Kråkmoberget

Trondheim

Den 17. august var vi inviterte til doktordisputas og påfølgjande middag i Trondheim for min nevø som har fått utdelt gode matematikkgener. For min sambuar vart det også gjensyn med tidlegare studiestad, for meg var det første besøk på Gløshaugen der Norges teknisk-vitenskapelege universitet NTNU held til. Prøveførelesinga med tema «Deep learning» (stikkord maskinlæring/kunstig intelligens) og disputasen om doktoravhandlinga med tittel «Discrete gradient methods in image processing and partial differential equations on moving meshes» gjekk sjølvsagt milevis over hovudet på dei fleste av oss familiemedlemene. Men vi fekk i det minste innblikk i korleis dette kan anvendast. Mellom anna kan metoden brukast til å fylle inn ufullstendige bilete. Eit konkret eksempel er korleis det litt sundrivne gamle biletet av min mors sitt yndlingssøskenbarn kunne reparerast!

Gjensyn med gamle trakter

Torbjørn presenterer doktoravhandlinga

I trappeoppgangen i elektrobygget der disputasen fann stad er det eit veggmaleri som nok illustrerer den historiske mannsdominansen ved denne institusjonen. Dette har betra seg, men i realfaga er kvinner framleis i mindretal.

Veggmaleri i elektrobygget på NTNU

Utsikt frå Gløshaugen, NTNU

Vi hadde eit ærend i Oslo og dermed vart det ein ny variant sørover, til Røros og vidare gjennom Østerdalen, der vi denne gongen ikkje stoppa på Tynset, der mykje av slekta stammar frå. Frå Oslo nøyer eg meg med eit bilete frå Akerselva, som også ser ut til å vere i bruk til kajakkpadling. Etter ein dag i Oslo var det rett heim til Bergen over Hardangervidda.

Røros

Med kajakk på Akerselva

Denne oppsummeringa av sommarens opplevingar inneheld hummer og kanari. Men slik er det no både med sommaren og livet forøvrig. Når eg no som pensjonist ikkje vender tilbake frå ferie til jobb slik som før, må eg nesten innrømme at eg får eit snev av limbo-kjensle. Men dagane er ikkje så vanskeleg å fylle likevel, heldigvis. Og når det no ikkje blir reiseblogg på ei stund, kjem eg nok til å snevre inn temaene.

Posta august 24, 2018 av livsundheim 2

Vietnam på langs – del 2

Det sentrale Vietnam

Frå Hoi An gjekk turen med buss til keiserbyen Hué, langs strand og over eit fjellpass. Etter nokre kilometer måtte bussen gjere vendereis for å hente noko som var attgløymt på hotellet. Vi andre fekk dermed litt ekstra tid til å knipse bilete på ein liten plass ved ei sideelv i deltaet til elva Thu Bon.

map_of_vietnam

Også her på landsbygda vart det pynta til nyttår. Kjøkkenet på biletet under kan nok ikkje konkurrere med standarden heime. Vi såg fleire liknande kjøkken på turen. – Eg skal aldri meir klage over kjøkkenet heime, vart det kommentert. Utandørs matlaging og oppvask er noko ein ser alle stader, også i byane.

Marmorfjella er fem fjelltoppar – tidlegare øyer – som alle har kvart sitt namn etter elementa tre, metall, jord, ild og vatn. Vi tok heisen opp til det største fjellet Thuy Son (vatn). Her kan ein gå vidare opp steintrapper til ei stor grotte innreidd som tempel. Blant turistane kunne vi registrere ein del litt tilårskomne amerikanarar. Var dei tilbake på gamle trakter?

Grotte, heis, pagode og spaserande hanar rundt buddhaene på Thuy Son

Vi køyrde vidare langs Sør-Kinahavet sine strender. Badetemperatur var det ikkje denne dagen, og raudt flagg i tillegg. Vi måtte nøye oss med eit tådypp. Som vi veit er dette eit konfliktfylt havområde der mange statar har interesser.

Dette var ein gråversdag og då vi skulle over fjellpasset på veg mot Hué var det tjukk skodde og vi vart snytt for utsikten. Sjåføren køyrde friskt på den svingate og smale vegen, og fleire sat med hjartet i halsen. Trygt nede vart det beinstrekk ved innsjøen Dam An Cu, som er avgrensa frå havet av ei smal landtunge.

Det var her i sentrale Vietnam dei hardaste krigshandlingane fann stad. I det nærmast uframkommelege fjell/jungelterrenget møtte amerikanske soldatar hard motstand frå geriljaen. Det var også her amerikanske fly sprøyta skogen med det dioksinhaldige avlauvingsmidlet Agent Orange som det framleis er etterverknader av.

Kongebyen Hué

Så kom vi til sjølvaste Hué, den gamle hovudstaden og keisarby under det 200-årige Nguyen-dynastiet som tok slutt då den dåverande keisaren abdiserte i 1945 samtidig med at kommunistane etablerte regjering med sete i Hanoi.

fullsizeoutput_38fe — Vietnam – fransk koloni fram til 1954.

Litt kjennskap til historia er nyttig for å få utbytte av dei historiske og kulturelle severdigheitene. Fram til byrjinga av 1800-tallet hadde Vietnam stort sett vore splitta i ymse keisardøme som ofte var i krig med kvarandre. I 1802 klarte Nguyen-dynastiet å få kontroll over heile landet. Den første keiseren kalla seg Gia Long og flytta hovedstaden til Hué der keiserbyen vart etablert. Utover 1800-tallet fekk Frankrike gradvis større innflytelse og Vietnam endte til slutt opp som fransk koloni med keisaren utan reell makt. I tillegg til Tonkin, Annam og Cochinchina (som til saman utgjer dagens Vietnam) var også Laos og Kambodsja del av fransk Indokina.

Hué ligg ved Parfymeelva (Duftenes elv) sitt utløp i Sør-Kinahavet. Byen ligg like sør for det som var demilitarisert sone under Vietnamkrigen. Nokre av dei lengste og blodigaste slaga under Vietnamkrigen fann stad her. Slaget om Hué gjekk føre seg frå 30. januar til 3. mars 1968, altså for nøyaktig 50 år sidan. Nordvietnamesarane innleia Tét-offensiven med eit overraskingsåtak på byen. På grunn av nyttår og våpenkvile var ein ikkje førebudd på dette. Amerikanarene svara med bombing. Etter krigen låg byen i ruinar. Den nordvietnamesiske hæren vart sendt på flukt, men gjenerobra byen i 1975 og ein måned seinare var krigen slutt. Meir om krigshandlingane i Hué står å lese her.

Byen er full av severdigheiter med UNESCO-status. Vi besøkte Thien Mu-pagoden, Citadellet med den forbudte by og keisar Tu Duc sitt gravsted.

Båttur på Parfymeelva

Første post på programmet i Hué var båttur på Parfymeelva. Det viste seg at båten var fullrigga med klede til sals, bl.a silkeskjorter, og mange lot seg friste. Eg er i ettertid blitt litt usikker på bruksverdien av mine innkjøp.

Vi gjekk i land ved Thien Mu-pagoden. Pagoden skriv seg tilbake frå 1601, men har vore øydelagd og oppattbygd fleire gonger. Gjennom historia har staden vore tilhaldsstad for opprørske buddhistmunkar. Det største dramaet var då ein av munkane i 1963 køyrde med sin blå Austin til Saigon og sette fyr på seg sjølv på eit gatehjørne. Det har etter dette vore fleire slike sjølvmord.

Turistar på Parfymeelva og Thien Mu-pagoden

Citadellet med den forbudte by

Citadellet (Kongebyen) er eit digert bygningskompleks med vollgraver, opne plassar, palass og tempel. I den ytre kongebyen budde bønder, handverkarar og mandarinar (embetsmenn), i den indre kongebyen var det berre kongefamilien og kongen sine konkubiner som hadde tilgang.

Den indre kongebyen blir også kalla «Den forbudte by» då den er oppført etter same prinsipp som dei kinesiske keisarane sin by i Beijing. Bygginga vart påbyrja tidleg på 1800-talet etter at den først Nguyen-kongen hadde kome til makta.

Grøn elefant, kongeportrett i den forbudte by og karper i vollgrava. Nede til høgre parkområde der det tidlegare sto bygningar som er blitt øydelagde.

Eit besøk i omgjevnadene til den gamle kongemakta er ganske overveldande. Det er ikkje rart at det vart opprør mot denne samfunnsforma, som bygde på undertrykking og ei heilt urimeleg ulikheit og skeivfordeling.

Tu Duc sitt gravmæle

Keisar Tu Duc døydde i 1883. Gravområdet består av eit tempel- og eit gravområde. Tempelområdet har ein liten innsjø og fleire paviljongar. I si regjeringstid kjempa Tu Duc mot katolikkane, franskmennene og andre opprørarar, bl.a. dei som arbeidde med tempelanlegget. Han fekk skulda for å ha gitt bort landet til Frankrike. Han var barnlaus og steril på grunn av at han hadde hatt koppar i barndommen, men heldt seg med ein bråte konkubiner.

Sør-Vietnam

Historisk og kulturelt er det markerte skilnader mellom nord og sør. Enkelt sagt er det størst kinesisk påverknad i nord mens det i sør er fleire band til Kambodsja og Indonesia. Området i sør har i tidlegare tider tilhøyrt Kambodsja. I høglandet i nord er det også ulike etniske grupper. Frå nord har befolkninga ekspandert sørover. Guiden forklarte at den historiske bakgrunnen med tilflytting har skapt ein mentalitet her sør som skil seg frå det meir tradisjonsbundne nord.

I Sør-Vietnam besøkte vi Ho Chi Minh-byen (Saigon), Cu Chi-tunnelane og Mekongdeltaet.

Ho Chi Minh-byen (Saigon)

Frå Hué var det ny flytur til Ho Chi Minh-byen. Plutseleg vart det tropisk klima, med dagtemperatur på 33 grader pluss. Av med boblejakkane.

Byen, som er Vietnams største med ca 10 millionar innbyggjarar, fekk dette namnet ved gjenforeininga då ein slo saman dei to byane Saigon og Cho Lon.

Saigon er i dag ein eigen bydel. Eg synest Saigon-namnet kling betre, og kjem til å bruke dette namnet på byen sjølv om det altså ikkje er heilt korrekt. Franskmennene bygde opp byen etter fransk mønster, med breie boulevardar og kvadratur. På grunn av gjenkjenneleg bystruktur kjenst byen mindre framandarta og også meir moderne og dynamisk enn for eksempel Hanoi.

Vietnam er kjent for lakkprodukt av høg kvalitet. Vi var innom ein fabrikk der det vart produsert eit utall ulike lakkgjenstandar. Spesielt for denne staden var at dei brukte eggeskall til dekor.

Lakkproduksjon i ulike fasar. Ei av krukkene står no heime på hylla.

Multinasjonale selskap og investorar har fått godt fotfeste og det er godt synleg i bybiletet.

Under vårt opphald var byen sterkt prega av tét-feiringa. Vi kom til Saigon to dagar før nyttårsaften som i år fall på 15. februar. Det vil seie at vi kom på den dagen då det er tradisjon for at folk pyntar seg i sine finaste tradisjonelle draktar og samlar seg i sentrum. Dette er også høgsesong for lommetjuvar, og guiden ba oss passe ekstra godt på verdisakene våre.

Vi fekk med oss sjølve nyttårsaften som vart feira med middag og underhaldning på elegante Hotel Majestic. Hotell Saigon, der vi var innkvartert, hadde allereie fullbooka denne kvelden, men det var ikke noko å klage på standarden på erstattaren. Her var forøvrig fleire andre nordmenn, viste det seg.

Hotell Majestic

Hotell Majestic, vestibyle

Nyttårsmiddag med underhaldning

Dagen etter besøkte vi ei fantastisk blomeutstilling i Kulturparken. Det er berre å bøye seg i støvet for den vietnamesiske hagekunsten! Forutan plantar i alle fasongar var her også fisk og ulike steinfigurar, og det var folkefest for store og små.

Utstilling og folkefest i kulturparken i Saigon nyttårsdagen 16. februar.

Nyttårsdag – for anledninga med bilfrie gaterom i sentrum.

Så pynta er nok ikkje Saigon til kvardags. Og utanfor byen skulle vi besøke stader med tilknyting til mørke kapittel i Vietnam si historie.

Krigsminner: tunnelar og museum

Cu Chi-tunnelane

70 km nordvest for Ho Chi Minh-byen finn vi Cu Chi-tunnelane. Dette er eit tunnelsystem med ei opphavleg lengd på 200 km, bygd av FNL under Vietnamkrigen. Dei vart nytta som gøymestader og passasjar under kampar, og til transport av våpen og forsyningar. Tunnelane inneheldt sjukehus, kjøkken, soverom og arsenalar. Jordlaget er solid og tåler vekta både av stridsvognar, artilleri og bomber. Tunnelene var nytta som baser under Tết-offensiven i 1968 ved slaget om Saigon.

I dag er tunnelane ein stor turistattraksjon. 120 km av tunnelane er bevart, og det er høve til å prøve seg på ein liten tur. Aldersgrensa for dette er 70 år, som heldt akkurat. Det var ikkje den mest komfortable turen eg har hatt, for å seie det slik, sjølv om tunnelane som er opna for turistar visstnok er utvida litt. For dei små og smale vietnameserane var det nok lettare.

Stridsvogn, bomber og våpen brukt i Vietnamkrigen.

Vi fekk også demonstrert fleire av dei utspekulerte fellene mynta på fienden. Ingen spøk å trø feil og havne i dei.

Forskjellige feller

Inngang til tunnel

Skjulested

Uavhengigheitspalasset

Det tidlegare presidentpalasset – uavhengigheitspalasset (også kalla gjenforeiningspalasset) – i Sør-Vietnam er bygd på same staden som det gamle palasset frå kolonitida. Bygget, som sto ferdig i 1966, er teikna av ein vietnamesisk arkitekt og er inspirert av fleire stilartar, også europeisk modernisme. Forutan møterom og spisesalar er her også teater, kino og dansesal.

30. april 1975 inntok frigjeringsrørsla og den nordvietnamesiske hæren Saigon. Stridsvogna brøyta seg veg inn porten og møtte ingen motstand. President Nguyen Van Thieu hadde forlete landet den 21. april med kurs for Taiwan, deretter London og til slutt Boston. Frå helikopterlandingsplassen utanfor gjekk amerikanske helikopter i skytteltrafikk mellom hangarskip og ambassaden dagen før frigjeringa.

Presidenten sitt kontor, jakttrofe, lytteutstyr og Mercedes.

Krigsminnemuseet

Vegg i vegg med uavhengigheitspalasset ligg krigsminnemuseet, med utstillingar i fleire etasjar. Museet er skulda for å gi eit einsidig bilete av krigen, at det inneheld anti-amerikansk propaganda og glorifiserer Nord-Vietnam og frigjeringsrørsla. Dette var ikkje mitt inntrykk, men det kjem an på augo som ser. Kanskje er det nokon som reagerer på utstillinga i 1. etasje som har eit visst propagandapreg i og med at her bl.a heng plakatar som viser den internasjonale støtta til FNL. Her finn vi også ein norsk plakat med teksten «Med FNL for Viet Nams folk».

Vietnamkrigen var – same korleis ein snur og vender på det – ein meiningslaus krig, med svære sivile tap og lidingar for det vietnamesiske folket. Utstillingane framstiller krigen i all sin gru, med fotografisk materiale frå krigsjournalistar. Den mest rystande delen av utstillinga er der det er vist bilete av offer frå USA si giftsprøyting – Agent Orange.

Utstilling

Om Agent Orange

Barneteikning

Plakatar

Mekong

Besøket i uavhengigheitspalasset og krigsminnemuseet fann stad siste dagen på reisa, men dagen før var vi på utflukt til Mekongdeltaet. Mekong er ei av verdas lengste elver, med utspring i Tibet. Dette vart ein av dei mest interessante dagane, og det var kjekt å besøke eit par småbedrifter som nytta lokalt råstoff.

fullsizeoutput_390d — Båttur i Mekongdeltaet

Fiskarane nyttar seg av tidevatnet, og brukar reiskap tilpassa dette. Vi vart fortalt at saltinnhaldet i elva hadde auka i den seinare tid på grunn av eit nytt kraftanlegg på kinesisk side.

Her veks mangroveskog og kokospalmar, med den spesielle vasskokospalmen nærast elvebreidda.

Etter at denne båtturen var unnagjort, vart det transport på tuc-tuc i forrykande tempo gjennom jungelen til staden der vi skulle innta lunsjen, under stråtak, i det fri og ved ein av dei utallige kanalane i deltaet. Deretter nok ein båttur, denne gongen i ein smal elvebåt som vart staka framover.

Eg lyt legge til eit bilete frå den utruleg vakre rasteplassen der vi hadde stopp undervegs på turen. Her kunne vi spasere på «apebru«. Denne type bruer, laga av kokospalmestamme eller bambus, kan ein finne fleire stader i Vietnam.

Tét – vietnamesisk nyttår

Vi observerte førebuingane til tét på alle stadene vi besøkte. Om søppelet flyt rundt omkring – før feiringa av tét blir det i alle fall feid framfor eiga dør. Og pynta med busker og blomar, nesten som vi gjer før jul med juletre og juleblomar. Det var bugnande blomeutsal overalt. I nord er det ferskentre og mandarintre som dominerer, i sør aprikostreet med karakteristiske gule blomar, og alle stader er det mengder av gul krysantemum. I tillegg til andre blomar som vi kjenner igjen frå norske hagar og vinduskarmar.

Blomar og buskar til tét – aprikostre (her som bonsai), mandarintre, ferskenbusk og eit hav av krysantemum og andre blomar

Som nemnt i forrige innlegg er skikken i å brenne offergaver til ære for forfedrane. Vi såg fleire slike gavebål. I templa kan lufta vere stinn av røykelse. 2018 er hundens år, etter den kinesiske kalenderen.

Nyttår – tét – i Ho Chi Minh-byen (Saigon). Festkledde menneske to dagar før nyttår.

Maten

Som turistar inntok vi så å seie alle måltid på restaurantar. Litt spesielt var det i Saigon der vi vart losa til middag nede i ein av underetasjane i eit gigantisk kjøpesenter. I kongebyen Hué var det arrangert middag på ein litt finare restaurant, der vi fekk utdelt kostyme i form av tradisjonelle vietnamesiske penantrekk i silke. Eit ektepar vart utpeikt til konge og dronning og plassert i høgsetet. Dei fleste syntes dette var eit festleg innslag.

For folk flest er nok ikkje restaurantbesøk standard. Dei inntar gjerne måltida ute på gata, på enkle gatekjøken, sittande på låge stolar og krakkar. Nudelsuppe – pho – er ein typisk vietnamesisk rett som også er vanleg som frukost. I Saigon inntok vi nudelsuppe til lunsj på restauranten Pho 2000, som kan skryte av at Bill Clinton var gjest her då han som første amerikanske president besøkte Vietnam etter krigen. Vi budde forøvrig på same hotell som Clinton – hotell Saigon.

Vårrullar er standard, og måltida består oftast av fleire små retter. Eg tok meg ikkje bryet med å fotografere all den fint presenterte maten vi fekk servert, men på biletet under er nokre få eksempel.

Det mest eksotiske måltidet fekk vi servert i jungelen i Mekongdeltaet. Malle heiter fisken.

Pho, friterte bananblomster, vårruller og tigerreker med grønnsakdrage

«Pølsebod» i kulturparken i Saigon på nyttårsdagen

Markedet Benh Tanh i Saigon – her får ein det meste

Tankar i etterkant

Dette var ei 13 dagars reise som turist og eg har sjølvsagt ikkje hatt føresetnader for å pløye djupt i dette blogginnlegget. Eg har heller ikkje på langt nær fått med alt.

Ein kan ha mange meiningar om kor berekraftig det er med så langreist turisme. På andre sida er slike reiser til fjernare himmelstrøk med på å auke kunnskapen om andre land og kulturar. Då særleg om ein sørgjer for å sette seg litt inn i historie og samfunnsforhold – både før og etter reisa.

Ei god og grundig innføring i Vietnams historie og utvikling frå oldtid fram til i dag er å finne i Store Norske Leksikon sin artikkel om Vietnam.

Norge er eit lite land i den store verda. Når ein kjem til eit asiatisk land med befolkning fleirfaldige gonger større enn i Norge blir dette ganske tydeleg. Folk i Vietnam blir gjerne litt tomme i blikket når dei får høyre kor vi kjem ifrå.

Reiser bidreg til å sjå eins eige land i perspektiv. Ein lærer seg å sette pris på den nordiske modellen med ein skattefinansiert velferdsstat. Eg kom i mitt forrige blogginnlegg om Vietnam inn på det som såg ut til å vere mangelfulle offentlege velferdsordningar. Skattevegring hos vietnamesarar flest og eit sviktande skattesystem er ein del av forklaringa.

No har eg ikkje skrive om reisefølgjet og det sosiale livet under turen. Då kan eg berre seie at det var heilt upåklageleg. Og vår alltid oppmerksame og humørspreiande norske guide Nina bidrog sterkt til ein triveleg og innhaldsrik tur!

Dette var min første tur til denne enorme verdensdelen. Eg kunne faktisk tenke meg å prøve ut fleire land her, gjerne i Sentral-Asia. Kjem eg nokon gong til Samarkand, tru?

Posta mars 12, 2018mars 16, 2018 av livsundheim 1

Vietnam på langs – del 1

Eg har vore på reise i Vietnam. Min generasjon har eit spesielt forhold til dette landet. Vietnamkrigen følgde oss gjennom ungdomstida, og førte til opprør og politisk engasjement. No, 40 år seinare, fekk eg i løpet av 13 februardagar sjå landet med eigne auge, saman med 20 andre bergensarar, dei fleste i sin beste pensjonistalder. Vi kom midt i førebuingane til nyttårsfeiringa (Tét), og fekk også oppleve sjølvaste nyttårsaften på tampen av turen.

map_of_vietnam — Kart over Vietnam (Lonely Planet)

Litt om landet Vietnam

Offisielt norsk namn på landet er «Den sosialistiske republikken Vietnam». Eg er usikker på om denne eittpartistaten med markedsøkonomi passar heilt inn i det vi på våre kantar meiner med sosialisme. Det kjem eg tilbake til.

Landet har over 90 millionar innbyggjarar og eit landareal på 310 000 km2. Til samanlikning har Norge vel 5 millionar innbyggjarar på nesten same landareal. Dei to landa har om lag same avstand frå nordlegaste til sørlegaste punkt, og lang kystline. Men der stoppar likskapen.

Etter Vietnamkrigens slutt i 1975 vart Nord-Vietnam og Sør-Vietnam sameint med Hanoi som hovudstad. Ho Chi Minh-byen (tidlegare Saigon) er største by. Det er tydelege skilnader mellom nord og sør på fleire vis, både når det gjeld klima, tradisjonar og økonomisk utvikling. Og mentalitet, ifølgje vår guide som kom frå sør: i nord er dei tradisjonsbundne og konservative, i sør føretaksame og opne for det som er nytt.

Vietnam si historie er kompleks og dramatisk. Landet er nær nabo til Kina, som hadde herredømme her i over 1000 år. Seinare vart landet kolonisert av Frankrike, og under 2. verdskrig var det Japan som hadde kontrollen. Landet har vore under påverknad frå fleire land og kulturar, noko som ikkje minst har sett sitt preg på byggeskikken.

Arkitekturen er eit kapittel for seg, med høge og smale hus, dette var visstnok opphavleg eit krav frå kineserane, det skulle sparast på tomtearealet. I dag sprett det opp digre og sterile blokker som står i sterk kontrast til eksisterande bebyggelse.

Eksempel på arkitektur. Hanoi til venstre, Saigon til høgre.

Etter at den franske kolonimakta var nedkjempa vart landet delt. Eg går ikkje nærare inn på Vietnamkrigen (i Vietnam kalla Amerikakrigen) her. Moglege spor og etterverknader var noko av det vi førehand hadde venta sjå litt av. Men 40 år er gått, det er kome nye generasjonar og som rimeleg kan vere er nok krigen kome i bakgrunnen for vietnamesarar flest.

Les meir om Vietnams historie (Wikipedia).

Turisme og tradisjonar

Vietnam er blitt eit populært reisemål og turisme er ein viktig del av økonomien. I Norge er Vietnamreisene (vi reiste med Vitus frå Bergen) stort sett skorne over same lest, med start i Hanoi i nord, opphald i Hoi An og Hué i sentrale Vietnam, deretter Ho Chi Minh-byen (Saigon) og Mekongdeltaet i sør. Det vil seie låglandet med deltaet rundt den Røde elv i nord og Mekong i sør, samt dei unike kulturhistoriske stadene i sentrale Vietnam. Høglandet i nord, som truleg byr på det vakraste landskapet, står ikkje på programmet. Vi hadde kanskje venta oss større naturopplevingar, ut frå det vi hadde høyrt og sett av bilete på førehand. Det var også lite vi fekk oppleve av dei fine strendene. Men så var ikkje dette nokon badeferie heller. Opp tidleg og fullt program heilt til kvelds. Nesten som ein studietur, og det er jo kjekt, det! Gamle geografar liker slikt.

Det er mange inntrykk som skal fordøyast etter ei slik reise. Vi hadde lokale guidar både i nord, i midten og i sør. Dei var kunnskapsrike, med mykje detaljkunnskap om kultur, historie, religion og tradisjonar. Som turistar blir vi presentert for praktfulle tempel, palass og pagodar frå tida då Vietnam var konge- og keiserdømme. Det vert nesten for mykje av det gode! Men i tillegg hadde vi fleire interessante besøk på lokale handverksbedrifter, finurleg nok med gode moglegheiter for innkjøp!

Offisielt er Vietnam ein ikkje-religiøs stat. Folk flest er likevel i praksis buddhistar. Myndigheitene ser gjennom fingrane med religionsutøving, men dersom ein utelet å oppgi «ingen religion» i identitetspapira sine, kan ein få vanskar, for eksempel når det gjeld å få studieplass. Men buddhafigurar i ulike humør og fasongar er tydelegvis populære i kommersiell samanheng.

Vietnamesarane dyrkar forfedrane sine og i samband med tét er det høgsesong for dette. Gavebrenning er ein litt spesiell skikk. Nokre tradisjonar er heller bisarre. I nord-Vietnam er skikken å gravlegge slektningane sine to gonger. Dei ligg eit par år i jorda før dei vert gravd opp att og beina reinska, før dei vert gravlagt på nytt. Familiegravstadene ligg på familieeigedomen, midt ute i åkeren. Slik er det også sør i landet. Det er yngste sonen som får ansvaret for familien sin gravstad, noko som faktisk kan vere ein bremse for mobiliteten.

Nyttårstradisjonar: Gavekjøp og gavebrenning

Men det var nokre tema som guidane ikkje kom inn på. Om det var på grunn av manglande kunnskap, om dei er for unge, eller om visse ting er tabu er vanskeleg å seie. Mistanken om det siste vart styrka då guiden vår i Saigon ikkje ville vere med inn på utstillingane i Krigsminnemuséet fordi han var sterkt usamd i måten desse var presentert på, og fordi det var auge og øyro alle stader, som han sa. Ytringsfridom om politiske tema har tronge kår.

Dei to guidane vi hadde etter at vi hadde forlete Hanoi kom begge frå sør. Sør-Vietnam var den tapande parten i krigen. Mange sørvietnamesarar flykta herifrå av frykt for represaliar. Fleire av desse kom som båtflyktningar til Norge. Mange, bl.a. far til eine guiden, måtte tilbringe to år i omskoleringsleir etter krigen.

Med tanke på at Vietnam kallar seg eit sosialistisk land, var det overraskande å høyre at folk må betale sjølve for studiar og helsetenester. Vi vart vitne til ei trafikkulukke på ein av hovudvegane. Guiden vår fekk spørsmål om kvifor folk tilsynelatande stod passive rundt personen som låg medvitslaus i vegen. Svaret var at folk kvidde seg for å involvere seg i frykt for å få krav om å betale rekningane.

Svært strenge opptakskrav til høgare utdanning fører til at mange ikkje kjem seg vidare, fekk vi høyre.

Hanoi

Trafikk og miljø

Vi starta reisa i hovudstaden Hanoi og førsteinntrykket var sjokkarta. Første post på programmet her var nemleg tur i tråsykkeltaxi i tjukkaste sentrum. Med eitt var vi midt i eit sydande, eksosfylt og tilsynelatande anarkistisk trafikk-kaos, med tuting på alle kantar.

I Vietnam er tråsyklane bytta ut med motorsyklar. Vi fekk fortalt at Hanoi har ca 9 millionar innbyggjarar og 5 millionar motorsyklar! Trafikkreglar slik vi er vant med gjeld knapt. Her smyg trafikantane seg fram på alle kantar, på kryss og tvers. Motorsyklistane har tydelegvis tatt med seg køyremønstret frå tråsykkeltida. Etter kvart måtte vi likevel moderere førsteinntrykket av kaos og anarki. For det forunderlege er at trafikken ser ut til å fungere. Alle innordnar seg på smidig vis, utan den aggresjonen vi ofte er vitne til mellom trafikantar her til lands. I denne del av verda er det tabu å vise sinne. Tutinga er mest for å varsle, ikkje for å jage andre trafikantar unna.

Men luftforureininga er forferdeleg. Og fotgjengarane må navigere i trafikken på eige ansvar. Motorsyklar blir nytta både til persontransport og varetransport. Heile familien på ein sykkel, opp til fem stykke, store og små. Dei små som regel utan hjelm. Desse dagane var det utstrakt transport av busker og blomar bak på sykkelen, tradisjonen tru skal det dekorerast til nyttår.

Person- og varetransport i Hanoi ved nyttårstider. Mandarintreet skal pynte opp til nyttårsfeiringa. Mosaikkmuren i bakgrunnen symboliserer historia og er 4 km lang.

At «alle» no har sitt eige motoriserte køyretøy er på sett og vis eit teikn på økonomisk framgang. Om framgangen held fram slik at syklane vert bytta ut med privatbilar, vil det garantert ende med kollaps. Det går bussar, men elles er kollektivtilbodet lite utbygd. I byar av Hanoi og Ho Chi Minh-byen sin storleik skulle ein vente at det vart satsa på bane. Her er ting på gang både i Hanoi og Ho Chi Minh-byen. Det er også satsing på motorvegar. Japan og Australia – i nord også Kina – er land som bidreg i utviklinga av infrastruktur.

Noko av det mest påfallande for oss som er vant til nokonlunde reine omgjevnader, var søppelet som flaut overalt. Med så mange millionar innbyggjarar er det snakk om store volum. Mykje av avfallet såg ut til å vere plast. Truleg er Vietnam ein stor bidragsytar til den globale havforureininga. Ifølgje guiden er haldninga til søppel vanskeleg å endra, men dette er i ferd med å endre seg hos den oppveksande slekt, meinte han.

Teater

I Hanoi fekk vi vere med på ei underhaldande førestilling på vanndokketeatret. Dokkeførarane står i vatn til livet og manøvrerer dokkene på stenger under vassoverflata. Historiane som blir framført bygger på legender. Teatret ligg ved Hoan Kiem-innsjøen, med den raude brua som er vakkert opplyst om kvelden.

Litteraturtempelet

Litteraturtempelet i Hanoi var grunnlagt i 1070 og vigd til Konfutse. Det blir rekna som Vietnams første universitet. Det er eit stort anlegg, med bygg frå ulike epokar, nokre er bygd opp att etter franskmennene sine øydeleggingar.

Litteraturtempelet. Colaboksar er også offergave.

Skilpadda er symbol for langt liv. Dragen, fugl føniks og karpen er andre tradisjonelle symbol. Yin og Yang (symbol for likevekt) og feng shui er sentrale prinsipp i vietnamesisk livsførsel og kultur.

Ho Chi Minh-mausoleet

Ein annan hovudattraksjon i Hanoi er sjølvsagt Ho Chi Minh-mausoleet. Eg avsto frå sarkofagen, og besøkte heller området rundt, med park, presidentpalasset og stolpehuset som var Ho Chi Minh sin bustad frå 1958 og fram til hans død i 1969. Presidentpalasset, kommunistpartiet sitt hovudkvarter og utanriksdepartementet ligg i same område, ved den store Ba Dinh-plassen.

Oppe: Her budde Ho Chi Minh sine siste år. Nede: mausoleet og arbeidarar i parken.

Forutan nyårsfeiring var det også 88-års jubileum (!) for grunnlegginga av kommunistpartiet i 1930. Plakatane om dette var godt synlege i bybiletet. Politisk propaganda konkurrerte med reklameplakatar for vestlege produkt og multinasjonale selskap. Særleg var dette synleg i Saigon. Inntrykket er at Vietnam i dag framstår som eit nokså schizofrent samfunn. Markedskreftene har fått spelerom og til tross for økonomisk vekst har kløfta mellom rike og fattige blitt større. Og korrupsjon høyrer med i biletet, dessverre.

Markering av nyttår og parti. Kommunistpartiet sitt hovudkvarter nede til høgre.

Ha Long

Ein båttur i Ha Long-bukta høyrer med til dei obligatoriske opplevingane når ein besøker Vietnam. Området står på UNESCO si verdsarvliste. Etter å ha manøvrert mellom dei karakteristiske kalksteinklippane la vi til ved den fantastiske grotta Dong Thien Cung.

I Ha Long ser det ut til at planane om å utvikle staden til ein fasjonabelt resort har stranda. Investorane trekte seg etter noko snusk (korrupsjonsskandale?) for sju år sidan og mange påbyrja bygg står no og skjemmar eit elles naturskjønt område.

Båttur mellom kalksteinklippane i Ha Long-bukta

Ha Long-bukta – med uferdige bygg og grotte

Vi overnatta i byen Ha Long, eit par timars køyretur frå Hanoi. Undervegs hadde vi fleire stopp, der vi besøkte lokale bedrifter:

1) Bedrift der handikappa lagar ulike handverksprodukt, 2) kulturperleproduksjon frå østersfarm, 3) og 4) pakking, frakt og produksjon av steintøy og porselen i landsbyen Bat Trang.

Nord-Vietnam har fire årstider. På denne tida, i februar, gjer våren sitt inntog. No var det heller kjøleg, og boblejakken, som også ser ut til å vere dei innfødde sitt favorittplagg, kom til nytte.

Vietnam er verda sin nest største eksportør av ris. I nord kan ein hauste ris to gonger i året. Utplantinga av ris fell i tid saman med nyttår. I sør, der klimaet er tropisk, kan ein hauste tre gonger og her var avlinga i ferd med å modnast.

Sentrale Vietnam

Etter Hanoi bar det av garde med fly til Da Nang midt i landet. Byen var flybase og spela ei viktig rolle under Vietnamkrigen, også som hamn og som rekreasjonsstad for amerikanske soldatar. I fjellområda i sentrale Vietnam var det harde kampar.

Hoi An

Frå Da Nang reiste vi raskt vidare med buss til vårt første stopp i sentrale Vietnam, den hyggelege og intime byen Hoi An som ligg ved elva Thu Bon.

Byen er blitt ein utprega turistby og vi gjekk i flokk og følgje med andre turistar. Den gamle bebyggelsen ligg ved elvebreidda og er årleg utsett for flaum. Vi besøkte huset til Tan Ky, ei rik kjøpmannsslekt. Byen var tidlegare Vietnams viktigaste hamneby, men elvemunningen vart etter kvart for grunn og Da Nang overtok som hamn. Turistane flokkar seg ved den japanske brua, oppført på på 1500-talet. Det er også ein ynda stad for bryllupsfoto, noko vi vart vitne til.

Mykje som fristar i Hoi An sine butikkar og utsal. Kunstferdige papirfigurar (opp til høgre) er populære.

Vi var på konsert med tradisjonsmusikk og også her var det tempelbesøk. På vandring i eigen regi i Hoi An kom vi tilfeldigvis forbi eit interessant museum med ei flott fotoutstilling av kvinner og folkedrakter frå ulike landsdelar. (Sjå bilete under).

Tradisjonsmusikk og tempelbesøk i Hoi An. Alter med offergaver og røykelsespiralar i taket.

Ein liten båttur unna ligg ei lita øy med ein landsby der det blir vevd tradisjonelle matter. Mattene blir brukt både til sitte- og soveunderlag. No før tét blir både matter og klede hengt ut til lufting. Jenta på biletet hadde vevejobb når ho kom frå skulen. Har ryggen godt av dette arbeidet, tru? Under Vietnamkrigen var øyene her i deltaet i bruk av motstandsrørsla.

Landsby på øy i elvedeltaet utanfor Hoi An. Her blir vevd matter og levd enkelt.

Etter Hoi An gjekk turen til keiserbyen Hué og derifrå med fly til Ho Chi Minh-byen (Saigon). Eg delar denne reiseskildringa opp i to bolkar. Resten blir skildra i neste innlegg, som kjem om ikkje så altfor lenge.

Posta mars 1, 2018mars 16, 2018 av livsundheim 2

Ei veke på 28 grader nord

Eg har i løpet av året skrive mykje om aktivitetar i nord. Det vart ei veke i nord også seinhaustes, men på sørlegare breiddegrader. Vi heiv oss på ein sydentur til Kanariøyene. Det gjeld å ruste seg mot bergensvinteren og kompensere for det som har mangla av godvêr sist sommar. Vi er ikkje åleine om det. Når haustferien for skulane er overstått er det pensjonistane som fyller opp flya til varmare strøk.

fullsizeoutput_36e0 — Kart over Tenerife i tysk versjon

På Tenerife, denne største og på mange vis mest imponerande og varierte øya i las Canarias har vi vore før. Vi har stor sans for unike Lanzarote, og det er heller ikkje noko i vegen med Gran Canaria. Men Tenerife har alt det dei andre øyene har og meir til. Og for ein pensjonert geograf er øya eit eldorado. Her kan ein studere alle tenkelege aspekt ved dette faget. Dessverre let ikkje dette seg gjere i løpet av ei veke, men stimulerande er det. Berre tenk på alt det varierte ein kan observere langs gradienten frå toppen av Teide (3718 moh) ned til havnivå, gjennom fleire vegetasjons- og klimasoner.

Denne gongen var likevel ikkje solhungeren så stor at vi valgte den meir solsikre sørsida. Det vart den grøne nordsida, som er langt meir interessant. Vi tok sjansen til tross for blanda erfaring med vêret. På tur ein tidlegare tur i februar fekk vi bruk både for ulltrøye og stillongs. For sikkerheits skuld pakka vi kofferten både med ulltøy og regntøy. Det kunne vi spart oss. Temperaturen låg på 25-30 grader og Atlanteren hadde behageleg temperatur. Riktignok med raudt flagg på badestrendene. Det er røffe brenningar på kyststripa i nord. Og det var klårvêr heilt frå hav til fjell. Det vanlege skoddebeltet var vekke.

Nordsida av Tenerife med hamnebyen Puerto de la Cruz var viktigaste feriemål før sørsida overtok på 60-talet. Los Cristianos og Las Americas i sørvest er solsikre stader for solhungrige frå nord. Til tross for mange ruvande storhotell også i Puerto de la Cruz verkar delar av byen relativt autentisk. Maquinez-gata i vestre bydel er for eksempel ein triveleg stad for lunsj.

Valle de la Orotava

I den breie og fruktbare Orotavadalen ligg plantasjane, åkrane og landsbyane tett i tett, med den historiske La Orotava som viktigaste by. Puerto de la Cruz var opphavleg etablert som hamneby for la Orotava. Dessverre har vi ikkje gitt oss tid til å utforske denne byen enno.

Den folkerike dalen strekkjer seg frå havnivå opp i 2000 moh ved foten av Teide. Området er Tenerifes spiskammers frå gamalt av på grunn av god tilgang på vatn. Før dei spanske erobrarane gjorde sitt inntog på øyene på 1400-talet var området bebudd av guanchar som kalla området Taoro. Tenerife var den siste øya som vart erobra, i 1496. Men i første omgang leid spanjolane eit blodig nederlag nettopp i Orotavadalen, på ein stad som høveleg nok har fått namnet Matanza. Velståande settlarar kom etter kvart og etablerte seg med plantasjar, og det vaks fram eit aristokrati.

Den kjente oppdagaren og geografen Alexander von Humboldt besøkte Tenerife i 1799 og var full av begeistring for området. Han har fått ein statue i Orotavadalen, på Mirador Humboldt som vart opna i 2010. (foto: Tenerife Magazine).

Toscal-Longuera

Vi valgte denne gongen å slå oss ned fire kilometer vest for Puerto de la Cruz, i Toscal-Longuera. Dette er to samanhengande småbyar nær sjøen, i det som også blir kalla La Romantica, rett nedanfor Los Realejos som er tredje største byen i Orotavadalen. Her er det rolegare og turistane få, men vi får alt vi treng. Til tross for at det er lokalbefolkninga som dominerar og ikkje turistane, ligg barane tett i byens to gater. Dette illustrerer vel noko av kulturforskjellen mellom våre to land. Her samlast folk om kvelden – helst mannfolk litt opp i åra, men også foreldre med småungar tar seg gjerne ein tur innom. Praten går så høglytt av vi som er vant med lågare volum blir litt svett i øyro.

Dessverre er også trafikken tett. Det er mange personbilar og tronge, bratte og einvegskøyrte gater. Tilhøva for fotgjengarane er jamnt over dårlege. Sykle er det ingen som gjer – andre enn dei som utøver sporten og klatrar over fjellovergangane.

Som turistar var det ei interessant oppleving å vere i mindretal. Ingen innkastar utanfor serveringsstadene, inga smisking, ingen som kappa om å kapra oss som kundar. Det var avslappande. Vi fekk så pass lite merksemd at det nesten bikka andre vegen. Kanskje dei klarar seg bra med det lokale kundegrunnlaget? Det verka heller ikkje som om folka her var særleg trente i å kommunisere anna enn på spansk.

El Pino, den næraste restauranten, kunne by på enkel og solid kost og var tydelegvis populær blant lokalbefolkninga. Her fekk vi servert enorme porsjonar av spesialiteten conejo frito (steikt kanin). Vi skvatt litt då dei stakk lighteren bort i ei pølse som brant friskt inntil den var oppløyst og klar til å dyppe brødet i. Potetar utan dikkedarar, ikkje ein gong med sausen mojo som tilbehør, noko vi trudde var obligatorisk på Kanariøyane. Hos Pedro lenger nede i gata fekk vi eit par dagar seinare kyllingporsjonar som til og med overgjekk kaninporsjonane.

Vi spanderer eit bilete og litt omtale av Hotel Route Active der vi budde. Frå vår leilegheit hadde vi ikkje sjøutsikt, derimot utsikt oppover mot byen Los Realejos. Midt på biletet ser vi utsiktspunktet El Asomadero, der vi hadde eit stopp på skogsturen. Hotellet ligg i utkanten av Toscal-Longera og er eit veleigna utgangspunkt for vandring på kyststien Rambla Castro. Der er også eit vel utstyrt trimrom, om ein skulle føretrekkje innandørs trim. Det er det forsåvidt ingen grunn til i desse omgjevnadene. Frukostbuffeten var inkludert – og førsteklasses.

Hotellet hadde i hovudsak ganske stillfarande skandinaviske og nordeuropeiske gjestar. Innreiinga var også tilpassa dette segmentet, nyoppussa med IKEA-møblar og moderne design. Same taklampe som på hytta vår, stolar som på kjøkenet heime!

Hotell Route Activ – utsikt frå balkongen

Rambla Castro

Rett ned for hotellet ligg kyststien Rambla Castro. Vi tok den i to omgangar: mot vest ein dag og aust til Puerto de la Cruz ein annan. På veg vest passerer vi på bruer over eit par raviner og går elles på god sti. Vi kan sjå ned på ruinane av La Gordejuela, som vart bygd på byrjinga av 1900-talet for å pumpe ferskvatn opp i høgda ved hjelp av den første dampmaskina på Tenerife.

Vi forlenga turen ned til stranda El Socorro, ei populær surfestrand med tøffe bølgjer og brenningar. Men stranda er for alle, og held ein seg nær land går det bra. Dei som vågar seg for langt ut blir varsla med fløyta frå vakta.

Når ein går stien i austleg retning passerer ein Los Roques og ender ved hotell Maritim, deretter kan ein spasere resten av vegen inn til Puerto de la Cruz. På vegen passerer ein bystranda El Jardin. Puerto de la Cruz er elles kjent for Lago Martinez, saltvassbassenga designa av den kjent arkitekten Cesar Manrique som særleg har sett sitt preg på Lanzarote. Dei har vi ikkje testa.

Los Roques på kyststien mot Puerto de la Cruz

Playa el Jardin – bystranda ved Puerto de la Cruz

På skogstur

Så kom dagen for skogstur opp i høgdene over Orotavadalen. Etter køyring på halsbrekkande bratt veg kjem vi til startpunktet for turen: Mirador Corona. Dette er staden der hangglidarar kastar seg utfor. Vi legg i veg oppover på skogsveg. I starten passerer vi terrassar der ein held på med siste innhaustinga av mais.

Teide dukkar fram i synsranda før vi vert omslutta av den tette og frodige laurbærskogen, ein subtropisk skog ein finn i strøk med høg fuktigheit og stabil mild temperatur. Dette er ein urgammel skogstype som finst fleire stader på jorda, bl.a. i Macaronesia, som er namnet på øygruppene i Nord-Atlanteren, deriblant Kanariøyene.

På skogstur med Teide i det fjerne. Arbutus Canariensis nede til høgre.

Vi kjem til utsiktspunktet Mirador el Asomadero med fabelaktig utsikt over Orotavadalen. Vassleidningar følgjer stien. Etter kvart som vi stig oppover, blir det innslag av bartre. Vi nærmar oss pinjeskogen som er neste vegetasjonssone før snaufjellet. Men så langt kjem vi ikkje. Vi går og går, i håp om å finne ein plass med utsikt der vi kan nyte vår medbrakte niste. Etter å ha nådd opp i 1480 moh utan den etterlengta utsikten, slår vi oss ned i vegkanten, og etter å ha fortært skivene tar vi fatt på nedturen.

Botanisk interessert som eg er, legg eg merke til fleire tre med klasar av små oransje frukter. Eg tok ikkje sjansen på smaksprøve. Etterpå har eg funne ut at det måtte vere Madrono (Arbutus Canariensis), jordbærtre heiter det visst på norsk. Altså spiseleg.

Utsikt over Orotavadalen frå El Asomadero. Vassrøyr og etepause.

Playa de las Teresitas

Ingen sydentur utan strandliv. På eit tidlegare besøk på Tenerife var vi innom badestranda Las Teresitas eit stykke nordaust for hovudstaden Santa Cruz. Stranda er kunstig og påkosta, med gyllen sand frå Sahara og bølgjebrytar som stenger bølgjene ute. Vi hugsa stranda som innbydande, men no fekk vi lettare sjokk. Her låg nemleg ikkje mindre enn tre boreplattformar i opplag rett utanfor stranda. Fortener framleis stranda å bli kalla Tenerifes vakraste?

Vi har besøkt Santa Cruz før og prioriterer ikkje byen denne gongen. Det er ein moderne og travel by, med bybane som går til La Laguna. Det var forresten her admiral Nelson mista armen i 1797 under slaget i Santa Cruz der Royal Navy gjekk til angrep.

Anaga

Etter nokre timar på stranda var det på tide å tenke på returen. Vi valgte å køyre på TF-12 via fjellryggen på Anaga-halvøya. Frå San Andres like ved Teresitas svingar vegen seg opp til utsiktspunktet El Bailadero. Vegen følgjer ryggen og ein har fantastisk utsikt til begge sider. Forrige gang vi var her var det skodde og ingen utsikt, ikkje uvanleg på desse kantar. Denne gongen var det full klaff.

Anagafjella dekker mykje av den nordaustlege delen av Tenerife. Her er ein langt unna turistområda. Området er tynt befolka og heile området er landskapsvernområde. Første tanken som slår ein når ein skuar ned på landsbyane på nordsida er «der ingen skulle tru at nokon kunne bu». Det er i det heile tatt slik at Norge nesten bleiknar i samanlikning, ikkje minst når det gjeld vegbygging. Det går elles turstiar på kryss og tvers i området. Vi må komme tilbake hit seinare.

Der ingen skulle tru at nokon kunne bu. Anaga, frå El Bailadero mot Taganana

På tilbakevegen passerer vi La Laguna, tidlegare hovudstad, universitetsby og eldste by på øya. Byen er vakker og står på UNESCO si verdsarvliste. Vi har besøkt byen før så vi køyrer forbi. Men før vi kjem så langt har vi på vegen nedover frå fjellet hatt ein liten stopp på Mirador Jardina med flott utsikt vestover, bl.a. over La Laguna.

Teide

Ingen tur til Tenerife utan besøk i Teide nasjonalpark. Den majestetiske vulkanen Teide tronar 3718 meter over havet og er Spanias høgaste fjell. I sprekare dagar gjekk vi opp til fots og tok heisen ned. Vi har óg vore på nabofjellet Guajara, og gått rundturen med utgangspunkt frå den velkjente søyleformasjonen ved Roques de Garcia eit par gonger. Denne gongen ville vi prøve noko nytt og bestemte oss for å starte frå El Portillo, med fjellryggen la Fortaleza som mål. Dette er ei av dei godt merka og mykje brukte rutene i nasjonalparken. Og overkommeleg for dei med skrantande kne. El Portillo er innfallsport til nasjonalparken når ein kjem frå nordaust.

Men til Fortaleza kom vi ikkje. Etter ein kilometer på sti nr. 1 var det stopp. Det viste seg at vi kom i jaktsesongen for steinbukk, som er ein innført og uønska art i parken. Vi kom på ein av dei tre dagane i veka då alle stiane i nasjonalparken er stengde. Vi hadde håp om at vi i staden kunne ta den vanlege vesle turen med start frå Roques de Garcia. Men nei, etter ein kilometer var også den stengt. Då var det ikkje anna å gjere enn å slå seg ned på lavagrunnen med nista. Det er likevel nok å kvile augene på i desse fasinerande vulkanske omgjevnadene.

Rast på lavaen. Toppen på Guajara i bakgrunnen.

Tilbake tar vi den vestlege vegen ut av parken. Her kan vi også sjå Pico Viejo som hadde utbrot i 1798. Vi passerer store område med svart lava og etter kvart dukkar det opp spreidd pinjeskog. Vi passerer Santiago el Teide, som er knutepunkt for veg vestover ut til Teno naturpark med velkjente Masca, sørover til Los Gigantes og altså vegen tilbake til nordsida, der vi undervegs finn vindistriktet rundt Icod de los Vinos.

I veka etter at vi forlot Tenerife har det vore fleire mindre jordskjelv og dette har skapt frykt for at det snart kjem nye utbrot frå Teide. Siste utbrot var i 1909, så kanskje tida snart er inne.

Garachico

Den idylliske byen Garachico på nordkysten vart råka av vulkanutbrot i 1906 og det som hadde vore ei viktig hamn vart øydelagt. I dag dannar lavaen naturlege basseng, og her er tilrettelagt slik at ein kan ta seg ein dukkert. I området er det også tilrettelagt med diverse trimapparat for seniorar.

Glimt frå Garachico – her har ein også tenkt på dei eldre si fysiske helse.

I det grøne og det blå

På denne årstida er det mange vekster som ikkje er i bløming, særleg i Teideområdet og dei meir tørre områda på øya. Vi har vore på den frodige og grøne sida av øya i nord, og her er det ikkje mangel på fargerik og frodig vegetasjon. Det er tilgang på vatn som gjer susen. Bananar er det i lange banar. Skogane er stort sett grøne heile tida. Det vart ikkje tur i pinjeskogen denne gongen. Den kanariske utgåven av fluffy furuskog er flott.

Som geograf på tur er det lett å plage seg sjølv med det klassiske spørsmålet: kvifor slik akkurat her? I løpet av ei ferieveke, utan guide og utan nemneverdig kommunikasjon med lokalbefolkninga er det frykteleg mange spørsmål ein ikkje får svar på. Kva med sysselsetting, næringsutvikling, bustadmarknad, flytting, levekår, miljø, forureining, likestilling? Osv. osv. For mange av oss turistar er slikt heilt i det blå der vi ligg og steiker oss i sola. Det er likevel mykje ein kan finne ut om eit reisemål både før og etter ei reise. Stadene litt utanfor allfarveg er gjerne dei som gir dei beste opplevingane. Men dette er ein balansegang. Til tross for alt det turismen har å seie for økonomien – ønskjer kanskje folk flest å få vere i fred for turistane?

Til slutt legg eg ei lenke til ei britisk nettside om turar til stader litt off the beaten track. Her står også ein del om stadene vi besøkte.

No er det slutt på reisene for ei stund. Eg må i dette som no nærmar seg førjulstid finne anna å skrive om.

Posta november 7, 2017oktober 23, 2018 av livsundheim 4

På heimveg i grenseland

Det er på høg tid å avslutte soga om sommaren i nord. Heimvegen sørover fram til Trøndelag gjekk gjennom gruvebyar og glesbygder i nabolandet. Med svenskegrensa som nabo er det eit privilegium å kunne velje om ein vil legge reisa sørover gjennom Norge eller Sverige. Vi har rik erfaring med begge delar. I forhold til den imponerande norske naturen er turen gjennom Nord-Sverige sine endelause skogar sjølvsagt keisam. Men det er enkelt og ferjelaust. I tillegg er det alltid litt pirrande å kome seg over ei grense, interessant å merke dei små forskjellane. Det same gjeld forresten også berre ein krysser fylkesgrensene her til lands.

Før folk i dei nordlegaste fylka fekk det for vane å reise til Syden om sommaren, var det forresten svært populært å reise til Nordens riviera – sandstrendene ved Bottenvika, til Piteå med Pite Havsbad.

I Sverige lokkar grensebutikkane, med litt anna utval enn heime – og gode prisar. Vi handlar ikkje i stort, men når vi er i Sverige passar vi alltid på å hamstre sildeprodukt. Av ein eller annan grunn er svenskane mykje betre til å lage til sursild og andre delikatessar frå denne råvaren. Ut frå naturgjevne tilhøve burde dei ikkje ha noko fortrinn. For oss som i det daglege bur langt frå svenskegrensa, er IKEA eit substitutt. Etter at vi har lagt reirbyggingsfasen bak oss, er sild no det einaste vi kjøper der. Maten på serveringsstadene i Sverige er også eit hakk betre i Sverige, synest vi. Og så er det jo mysig å kunne fika med ein kanelbulle eller to når ein er på vegen.

Gjennom Lappland

For oss startar svenskeetappen denne gongen på Bjørnfjell og endar i Trøndelag. E10 tar av frå E6 nokre mil nord for Narvik. Lappland kalles landskapet i denne delen av Norrland.

På E10 ved Torneträsk. Snødryss på Lapporten.

fullsizeoutput_36bd

Lapplands landskapsvåpen (til venstre) viser av ein eller annan grunn ein Tarzan-liknande figur. (Wikipedia).

Etter ein kort visitt på butikken ved Riksgränsen kjem vi etter kvart til Torneträsk, Skandinavias største fjellinnsjø. Her var vi på padletur med kano for nokre år sidan, overnatta i telt på ein holme og gjekk tur opp i terrenget aust for vatnet.

For mange år sidan gjekk vi hit på ein fjelltur som starta i Sørdalen i Bardu, via Lappjordhytta til Troms Turlag. Vegen er ikkje lang over grensa. Nordkalottleden, den merka 800 km lange turstien gjennom dei nordlegaste delane av Norge, Sverige og Finnland passerer området. Sør for Torneträsk ligg Abisko nasjonalpark. Naturen i denne regionen er nokså lik den vi finn på norsk side. Altevatnet, Norges 13. største innsjø, ligg i Bardu rett over grensa og er såleis nabo til Torneträsk.

Svarta Bjørn, den sagnomsuste anleggskokka for rallarane som bygde Ofotbanen, er gravlagt på Rallarkirkegården i Tornehamn som ligg eit par kilometer unna. Frå E10 har vi kontakt med Ofotbanen, eller Malmbanan, som det heiter i Sverige. Den går mellom Narvik og Luleå ved Bottenviken.

Når eg er i gang med tilbakeblikk på tidlegare turar, er det fristande å sjå tilbake på eit besøk i Luleå sin gamlestad, sjølv om det ligg utanfor ruta for årets reise. Vi har også padla med kajakk i skjærgården utanfor Luleå. Tur i desse traktene kan absolutt anbefalast.

Gruvesamfunn

Men no tilbake til årets reise. Etter ein times køyring frå Torneträsk kjem vi til Kiruna, gruvebyen som ligg mellom fjella Luossavaara og Kirunavaara, med store førekomstar av jernmalm og utvinning sidan slutten av 1800-talet. Bebyggelsen ligg delvis over malmførekomstane. På grunn av fare for utrasing og for å utnytte meir av malmen er det bestemt at byen skal flyttast. Les meir om dette her: Kiruna byforvandling.

Nokre av dei gamle funksjonærbustadene er verneverdige og skal setjast opp ein annan stad. Flyttinga av desse var i gang då vi passerte. Vi har hatt stopp i Kiruna på tidlegare turer og denne gongen blir det berre tissepause på Folkets Hus sentralt i byen.

Området rundt Kiruna er forresten åstad for kriminalromanane til Åsa Larsson med Rebecka Martinsson er hovudperson. Dei er også filmatiserte og er nettopp vist i NRK TV.

Vi køyrer raskt vidare og satsar på første overnatting i Gällivarre. Gruvebyen Malmberget ligg tett attmed. Det er ikkje berre i Kiruna at det er flytting på gang. Ein stor del av Malmberget skal flyttast, på Nya Gällivarre kan det lesast meir om dette. Etter å ha sjekka inn på hotellet leiter vi litt rundt i byen for å finne ein plass å ete ein sein middag. Det er ikkje mykje som skjer her i byen ein søndagskveld. Vi endar opp med ein greskinspirert pizza på ein amerikanskinspirert restaurant der det blir litt språkproblem – eigarane kjem truleg frå Midt-Austen. Bortsett frå stamgjesten som sit i eit hjørne med ølet sitt er vi einaste gjestar. Det er elles ikkje mykje svenskar igjen i tenesteyting knytta til servering og overnatting. Vi meiner også at det har minka litt på tilbodet av god svensk husmannskost i dei seinare åra, dessverre. Ikkje ulikt Norge.

Gällivarre med elgar i sentrum. Bensinfylling på ein av dei små lokale bensinstasjonane.

Glesbygdene

Dagen etter er det ut på landevegen igjen. Straumen på vår ladbare hybridbil varer ikkje lenge så det er behov for fleire påfyll av fossilt drivstoff. I motsetnad til i Norge, med sine store og relativt talrike bensinstasjonar må ein leite litt før ein finn fram til pumpene her. Her har dei ein modell med lokal bensinstasjon saman med nærbutikk og servering.

Ut på dagen, etter lang dags køyring i landskap med skog og talrike innsjøar, kjem vi til Norges tapte region Jämtland. Vi skal over Kjølen til Trøndelag, men har bestemt oss for å ikkje legge vegen om Östersund, som ville vore kortaste vegen. Vi tar i staden sikte på grenseovergangen ved Gäddede. Vi må ha ei ny overnatting, og har booka rom på Gamle Skolan, på Gubbhögen eit stykke nord for Strömsund. På ei nettside er Gubbhögen skildra slik: «Invånarantalet ligger vid 39 personer, 10 katter, 13 hundar och ett obestämt antal älgar,björnar, lodjur och andra skogsinvånare».

Det viser seg at Gamle Skolan vert drive av eit tysk ektepar, som braut opp frå storbyen Köln for å finne ro i utkanten. Dei fekk kjøpe bygget av kommunen for 500 kr og har pussa opp på eiga hand, med interessant resultat. Eigaren er elektrikar, noko som forklarte dei påfallande avanserte elektriske løysingane. Her er nytta hunved og det verkar som at det har vore god tilgang på ulike tapetmønster. Staden liknar ikkje på noko anna vi har sett. Verksemda gir ikkje noko levebrød på årsbasis, men dei tar sikte på å bli buande. Sonen deira er villmarksfreak og nektar å dra tilbake til storbylivet. Innehavaren (hugsar ikkje namnet) meinte forøvrig at det vert gjort for lite for å tiltrekke seg og legge til rette for turistar i området. Men i turistbrosjyren for Jämtland og Härjedalen er det likevel vist til eit rikhaldig tilbod, basert på natur, friluftsliv, jakt og fiske.

Er det forresten nokon som hugsar Dunderklumpen frå 1970-åra? Han held til i desse traktene.

Over grensa

Vi har køyrt gjennom landskap med mykje skog og lite folk. Det er stor skilnad på å køyre Nord-Sverige og Nord-Norge. I Sverige har avfolking og sentralisering sett mykje meir preg på distrikta enn i Norge. Avfolkinga var særleg effektiv i 1950- og 60 åra, då industrien i sør kravde arbeidskraft. Det var gitt rause flyttebidrag. Sverige er eit av verdas mest urbaniserte samfunn, med 87 prosent av befolkninga busett i byar eller tettstader.

Så kryssar vi grensa til gamlelandet. Kontrasten er slåande når ein kjem frå svenske glesbygder og inn til levande bygder på norsk side. «Svenske tilstander» kan vere så mangt. I SVT var det i 2016 eit innslag med tittelen «Svensk glesbygd dör – medan norsk blomstrar» Mange i Norge vil nok synes dette er skjønnmaling av situasjonen i norske utkantar, og at det no ikkje går rette vegen. Spora frå Sverige burde skremme.

Resten av reisa til Bergen gjekk på norsk territorium, med hyggeleg besøk hos familie i Trondheim, overnatting i Oppdal, og køyretur over Valdresflya som prikken over i-en.

Over Valdesflya med Besseggen i bakgrunnen

Og snipp snapp snute, då var sommaren ute. No tar vi fatt på hausten og så får vi sjå kva som blir neste tema.

Posta oktober 13, 2017mars 16, 2018 av livsundheim 0

Seinsommargleder i nord

No er det blitt oktober og det er på tide å avslutte soga om opphaldet i nord på seinsommaren.

Eg har tidlegare skildra arbeidsveker i nord, men det var ikkje berre strev. Innimellom arbeidsøktene og på slutten vart det òg tid til fornøyelsar. Og det er jo ikkje tilfeldig at eg legg turane nordover til seinsommaren, med andre ord i moltesesongen. Molta kom seint i år, etter sein vår og blanda sommarvêr.

Sykkelrace og fossebrus

I Bergen har det som kjent nyleg vore eit heidundrande sykkel-VM. Då hadde vi allereie varma opp. I august gjekk nemleg Arctic Race of Norway av stabelen. Ein av etappane hadde målgang på flystripa på Bardufoss, etter fleire runder rundt flyplassen. Skal seie det gjekk fort i svingane, før ein rakk å knipsa bilete var ryttarane forbi. Flystripa er ein romsleg publikumsarena, og det er ikkje kvardagskost å kunne spasere fritt inn gjennom den militære flystasjonen. Litt meir dempa publikum enn dei oppskrudde bergensarane langs VM-løypa i Bergen, men høg nok stemning likevel. Den årvisse folkemusikkfestivalen Kalottspel gjekk også føre seg desse dagane, og her vart kulturelt innslag med dei ikoniske Istindan som bakgrunn.

Folkemusikk på flystripa og mønstring av militære doningar.

Desse dagane hadde vi gjestar, blant anna av ei sognedame frå Luster. Ho hadde til gode å sjå Målselvfossen, så då vart det ein tur dit, saman med nevø, niese og broderen. Fossen, som – sikkert med sterk lokal mobilisering – vart kåra til Norges nasjonalfoss for ein del år sidan, er flott den. Og kanskje kunne fossen med ein slik status fortene litt meir inviterande omgjevnader og tilrettelegging? I fjor gjekk vi tur frå «foss til foss», det vil seie til nabofossen Bardufoss, som vart lagt i røyr for mange år sidan og som i dag ikkje kan by på fossebrus.

Padling i Aursfjord

Fjordarmen Aursfjord (også kalla Sørfjorden) høyrer ikkje til dei mest berømte fjordane i landet. Men for innlandsbygdene Bardu og Målselv er det truleg lettaste tilkomsten til sjøen og fjordlandskapet. Fjorden er ein sidefjord til Malangen. Grensa mellom kommunane Målselv og Balsfjord går midt i.

Ved utløpet av elva ligg Aursfjordsaga, ei oppgangssag som høyrer inn under Midt-Troms museum. Området ved saga er eit utmerkt utgangspunkt for padletur ut Aursfjord til Malangen. Vi passerer vakkert kulturlandskap og fleire brygger med tjukke tømmerstokkar som bolverk, dette har eg ikkje sett andre stader.

Etter å ha runda neset kjem vi ut i hovudfjorden Malangen, og følgjer stranda til vi kjem ut til Tennholmen. Der er fint å gå i land og raste. Langs stranda dannar skiferbergartane artige formasjonar, jmf. biletet under.

På andre sida ser vi over mot «Malangen brygge» og hytteutbygging som skaut fart då Malangshalvøya vart landfast med Kvaløya og Tromsø.

Tennholmen er skildra også som turmål her: Tennholmen

Området ved Aursfjord er idyllisk i dag, men her var det drama på 1700-talet. Nokre har kanskje høyrt om søskenparet Birte og Benjamin, og Kjærvikmordet. Søskenparet vart dømt for mordet på Birte sin mykje eldre ektemann og avretta ved halshogging i 1741. Undervegs gøymde dei seg i ein fjellhole opp mot Mårfjellet. Det er litt ulike historiar rundt dette: sjå Kjærvikmordet og ein litt nyare versjon i artikkel i Nordlys. Historia er også dramatisert og gjekk som serie i NRK TV: Solens sønn og månens datter.

Det går merka tursti opp til skjulestaden Birtehula. Den har vi ikkje prøvd oss på enno.

I skog og fjell

Kvar seinsommar er det jakting på fjellets gull. Dermed er det meste sagt. Vårt lokale fjell skuffar sjeldan, sjølv i moderate molteår som i år. Det blir nok C-vitamin-tilskot denne vintaren også. Og ingen tur på fjellet utan rast på den faste plassen ved vatnet, sommar som vinter.

Det var ergerleg med all den halvmodne blåbæra, det såg ut til å bli ein strålande blåbærhaust. Blåbær skal jo vere foryngande seiast det. Det kunne vore greit å sikre seg nokre fleire friske år. Men blåbærmodninga rakk vi altså ikkje.

Ein treng ikkje ha nytteærend for å nyte ein tur. I tidlegare tider var det seterdrift i desse traktene. I år vart det gjensyn med Myrvangsetra, der eg ikkje hadde vore på mange, mange år. Dei opprinnelege bygningane er borte, men det vart bygd ny hytte å 50-talet. På Sundlisetra, der mine formødre/-fedre hadde seterdrift, er det knapt tufter å sjå, men staden ho sto vart markert med skilt for ein del år sidan.

På kjente gamle trakter: Myrvangsetra, Hestjordvatnet og Kvilarsteinen

Sosialt

Dette var gleder knytta til natur og friluftsliv. Men litt sosialt liv vart det sjølvsagt. Det vart hyggeleg gjensyn etter mange, mange år med barne- og ungdomsvenninnene Wenche, Sissel og Eli. Og Thora, tremenningen som eg sist møtte som 4-åring. Godt vaksne damer er vi blitt etter kvart. På ein kort Tromsøtur vart det besøk hos broderen og tante Solveig, den kvikke og blide tanta som no er den siste igjen av mor mi sin søskenflokk. I tillegg fekk Ellen & Odd og Halldis & Bård besøk på sine respektive hytter i Balsfjord og i Malangen. Gamle vener må ein ta vare på, og fleksibiliteten i pensjonistlivet er ei velsigning i så måte.

Vi var også innom Bardumartnan på Setermoen, der det vart innkjøpt lefser og honning frå dei lokale produsentane Ivar Foshaug og Knut Eide som bur i nabolaget. Verdas beste honning, no i to variantar. Legg merke til etikettane med bilete frå Sundlia, med Nessan, Barduelva og Mårtind i bakgrunnen. Vi heiar på biene og røktarane deira, dei har ein viktig jobb å gjere!

På Setermoen vart det også visitt til Kjellaug, som etter å ha vore vår næraste nabo på Sundheim no er bebuar på aldersheimen. Det er stilt på nabogardane no, dessverre.

Neste og avsluttande kapittel om returen sørover kjem i neste innlegg.

Posta oktober 3, 2017mars 15, 2018 av livsundheim 2

Arbeidsveker i nord

Det er gått ei god stund sidan dei fem vekene i nord på seinsommaren, men no kjem det omsider framhald på soga. På grunn av utruleg, men vel fortent forseinka sommarvarme i Bergen eit par veker i strekk i september, er tida brukt til andre ting. Då lyt også nemnast eit sykkel-VM som nesten fekk meg til å tru at eg var blitt fullblods bergensar.

Etter tre overnattingar undervegs på vegen nordover «ankommer vi bestemmelsstedet», som vår GPS-venninne seier. Her ventar mykje jobb. Det er ikkje spøk å vere eigar av eit 60-tals hus 170 mil unna.

Til kamp mot vegetasjonen

Ein kjøleg og fuktig sommar har ikkje bremsa veksten av gras, høymol, bringebærskot, krypsoleie og anna ukrutt som ikkje høyrer heime på ein plen. Berre å brette opp ermane!

Den kun to år gamle elektriske plenklipparen bukkar under etter andre klipperunde. Motoren har havarert og kan ikkje reddast. På verkstaden meiner dei at Black & Decker har feildesigna modellen. Og vi er ikkje dei einaste som har opplevd havari. Klipparen må skrotast. Er det muleg å konstruere ein grasklippar utan skikkeleg lufting for motoren? Så viser det seg at årets modell faktisk har utbetra dette. Etter litt parlamentering med Extra Bygg på Andslimoen blir det ny klippar – med litt prisavslag. Batteridrift denne gong, slepp å vase rundt med ledning rundt beina. Men tre ladingar må til for å rekke over heile tomta.

Maling og fasadeklatring

Huset var sist malt ein gong på slutten av 80-talet. Malinga har halde seg forbausande godt, men no er det på tide med ein ny omgang. Same gilde gulfarge – lys oker – som før, vi let oss ikkje påverke av den grå trenden. I den vesle fargehandelen på Andselv har vi no etter kvart blitt kjente fjes og vi får god sørvis. Smått er ofte godt.

Vi tenkjer sjølvsagt Helse, miljø og sikkerheit (HMS), her skal vi ikkje brekke bein eller rygg. Tilfelle med fatal utgang har vi også høyrt om. Vi sløyfer stillas, men utstyrer oss med stigesokkel for å unngå sidevelt, samt klatresele. Arbeidsdeling: sambuar oppe på veggen i sele, eg nede. Klatreutstyr blir innkjøpt på sportsbutikken på Setermoen, med kyndig hjelp. Metoden vekker interesse hos naboane, kanskje får dei litt ekstra å snakke om? To strøk må til. Det dukkar opp blemmer, her ligg det nok linolje i botn. Det får vi berre leve med.

Maling: prosess og testing av sikkerheitssele. Nede til høgre situasjon ved avreise. Nymalt hus og nyklipt plen med kveldssol over lia.

Farvel til skrotet?

Eg har tidlegare i år hatt opprydding heime i Bergen, og kvitta meg med mangt som fylte opp bodane. No er det på høg tid med rydding i sjåen, der mine no avdøde foreldre har plassert ting og tang opp gjennom åra. Min foreldregenerasjon tok vare på det meste. Dei stifta bu i etterkrigstida, og mykje kom til nytte. Å ta vare på det ein hadde var vanleg og naudsynt før i tida, i motsetnad til i dag. Men her som elles gjeld det å finne rette balansen. Av og til må ein berre innrømme at ting ikkje varar evig og lære seg å ta farvel.

Ting som etter ei tid ikkje fekk plass innomhus vart flytta ut i sjåen. Der har det vore fullt lenge, og eg har skjønt at det er mitt ansvar å skape orden. Sidan det ikkje er eg sjølv som har stått for lagringa er det ei viss spenning knytta til kva som gøymer seg der. Kva er for eksempel innhaldet i dei mystiske kartongane som ligg under alt lausøret på overflata? Vi leiger oss ein romsleg tilhengar og går på med krum hals.

Etter å ha sortert og kvitta meg med det meste i dei øvste laga finn eg fulle esker med materiale til matter, det vil seie avlagde klede og andre tekstilar, delvis oppklipt. Mor mi har nok hatt store planar om gjenbruk, men her er materialet blitt liggande kanskje i 40-50 år. Dessverre er ikkje tøyet sin tilstand slik at det innbyr til vidare gjenbruk. Det blir eit litt vemodig gjensyn med tøy som ein gong var i bruk, mange minne dukkar opp. Men altså exit.

Far min, som gjekk bort alt i 1977, var siviltilsett i Forsvaret og hadde tilgang til militært overskotsmateriell. Derfor finn eg plenty med skjorter, genserar, bukser, sokkar og undertøy, ja også soveposar, Dessverre har nok både mor mi og far min gøymt på alt dette til inga nytte. Det går nok i bosset.

Nei forresten, ikkje alt går i bosset. Overraskande nok fnn eg ein kartong med avlagte klede frå mor mi. Av ein eller annan grunn har dei hamna her i sjåen. Dei skreiv seg nok frå 70-talet. Mor mi var ei klesinteressert dame med sans for farge og fasongar. Hadde ho vakse opp i ei anna tid hadde ho kanskje vore designar? Her plukka eg ut nokre eksemplar som – i desse retrotider – truleg kan vere interessante for den rette. Desse er no levert til Fretex i Bergen. Det er berre å håpe at dei kan få eit liv nummer to hos den rette.

Inst i ein gamal kjøkenbenk finn eg far min sine slitne bøker med reiseskildringar frå fjerne himmelstrøk. Er har mistanke om at desse måtte vike frå bokhylla då mor vi vart medlem i Bokklubben. Far min var svært opptatt av framande kulturar, eg hugsar spesielt han var fasinert over hovudjegarane på Ny Guinea. Hadde han levd i ei anna tid hadde han vel kanskje blitt etnolog eller sosialantropolog? Nei, desse bøkene tar eg vare på.

Far min vart i staden ein habil snekkar. Det var det som var oppnåeleg opplæring den gongen i dei harde 30-åra. Som eit sideprosjekt denne sommaren har eg pussa opp nokre små bord som han laga. Eit av desse var opphavleg laga som møbel til leikestova mi, men var så fint at det i staden vart tatt i bruk til radiobord i stua. No var det blitt slitt og stygt på overflata, men etter sliping og ny lakk har bordet atter fått ein plass i stua.

To fulle lass med boss vart til slutt frakta til næraste miljøstasjon i nabokommunen Målselv, som er tilslutta det interkommunale selskapet Senja avfall. Her har dei opent nesten kvar dag i motsetnad til stasjonen i Bardu, som eg betalar renovasjonsavgifta til. I Målselv ser dei stort på det og tar imot avfall også frå dei som måtte kome over kommunegrensa frå Bardu. Veit selskapet om denne snyltinga, tru?

Refleksjonar

Eg tenker at mange av oss har urealistiske førestillingar om alt vi skal få utretta i vår levetid. Vi fyller opp med ting rundt oss som om vi skulle leve evig. Samtidig er vi dyktige til å fortrenge og utsette. Eg trur ein lærdom frå denne sommaren sitt strev må bli å ha kontroll med tinga og så langt råd er gjere opp vårt bu i eiga levetid.

For mitt vedkomande vart eg inspirert til gjenbruk. Vel heime i Bergen gjekk eg laus på gamle dynetrekk. Ja, eg var til og med innom Fretex for å skaffe meg eit par nye for ein billeg penge. Oppskrifta er kort sagt: rive i strimler, nøste opp, hekle fastmasker med heklenål nummer 10. Eg synest dei vart flotte.

I neste innlegg skal eg skrive litt om fornøyelsane som vi også omsider fekk tid til, etter all jobbinga. Og korleis vi kom oss sørover.

Posta september 29, 2017mars 15, 2018 av livsundheim 1

Fem veker i nord – første etappe

Det har vore taust på bloggen lenge. Eg har vore i WiFi-fri sone men er no igjen på nett. På seinsommaren gjekk turen mot nord der eg altså har min sekundærbolig. For at dette ikkje skal bli for omfangsrikt er erfaringane fordelt på tre innlegg: reisa nordover, opphaldet nordpå og til slutt reisa sørover. Kor interessant dette er for andre er vanskeleg å seie. Men for meg sjølv er det greit å ha nokre knaggar å henge minne på. Ting går fort i den store gløymeboka.

Nordover

Frå Bergen til Buskerud

Vi startar frå Bergen i strålande sommarvêr, altså i ein av dei korte periodane sommaren 2017 som har gått over i historia som den dårlegaste sidan 1964. Finvêret varar heile turen nordover.

Turen i bil nordover har vi gjort mange, mange gonger og dei fleste alternative ruter er utprøvde. Etter at vi no ikkje lenger er bundne av tilmålte feriedagar, kan vi unne oss litt slakk og omvegar. Ofte er omvegane dei mest spennande. Det er begrensa kva strake vegen langs E6 har å by på. Og så er det spennande å ikkje ha reiseruta fastspikra på førehand.

Vi reiser som vanleg med kajakkar på biltaket. Dette har vist seg å vere kontaktskapande, på linje med det å vere hundeeigar. Utanfor hotellet i Ål fanga vi interessen til ein tidlegare rallykjørar frå Sverige, som kunne fortelje at padling var noko han ikkje ville våge seg på. Kjekt med litt respekt.

Denne gongen blir det ikkje den spektakulære nasjonale turistvegen over Sognefjellet som så mange gonger før. Det blir Hardangervidda. Vi har langt å køyre, over 170 mil, meir om vi tar omvegar. Altså må vi unngå for mange stopp, men unnar oss ein første kaffepause ved Vangsvatnet på Voss. I konkurranse med andre rasteplassar langs hovudvegane fortener denne plassen terningkast 6. Plassen ligg litt før Voss sentrum når ein kjem vestfrå. Her er også badeplass og snedig nok har Hjelle bakeri etablert seg her, med herlege bollar og anna snop.

På strekninga Bergen – Voss – Eidfjord og vidare over vidda passerer vi fleire stader som i mitt yrkesaktive liv låg på mitt bord som plansak. Eg konstaterer at det har fått vekse opp handelssatelittar utanfor Vossevangen. Butikkar meint for plasskrevjande varer har som alle veit også rikt utval av detaljvarer. Bransjegliding kallast det. Det er heilt greitt å vere pensjonist og frikopla frå slike saker no.

Så kryssar eg for første gong Hardangerbrua inn til Eidfjord der det enorme cruiseskipet Viking Star ligg til kai og stenger fjordutsikten for hotellgjestane. Vi hugsar turbulensen rundt dåpen av båten, som førte til Bergen sin fargerike ordførar sitt fall. Bølgjene har no lagt seg. Men kva med Eidfjord sentrum? Kan ein sjå resultat av reguleringsplanen for sentrumsområdet no tru? Vi gir oss ikkje tid til å sjå ordentlig etter. Ting tar no uansett tid.

Deretter opp Måbødalen, med Vøringsfossen som ligg ved nasjonal turistveg Hardangervidda og Fossatromma, er her skjedd noko etter at reguleringsplanen var vedtatt? I det minste er det kome nytt utsiktspunkt nedanfor Fossli hotell. Utsiktspunktet ved Fossatromma kjem vel etter kvart som tilrettelegginga held fram. Det har hendt at turistar har trådt feil og hamne i fossen. Viktig med sikring.

1024px-Vøringfossen — Vøringsfossen. Foto: Kenny Louie, Flickr – wikimedia

Vi passerer Sysendalen ved innfallsporten til nasjonalparken på Hardangervidda. I tidlegare tider var jernvinna på Fet eit av dei viktigaste produksjonsstadene for jern. No har nye næringar slått rot i form av ei formidabel hytteutbygging. Dette vekker minner om mange og til dels konfliktfylte reguleringsplanforslag som kom på min pult for fylkeskommunal fråsegn. Kva har skjedd med dei vidløftige planane om Eidfjord Resort, med fjell-landsby og tilhøyrande fasilitetar? Det ligg nok litt fram i tid. Den digre Sysendammen, magasin for Sima kraftverk ligg kloss i vegen. Elles registrerer eg at det er kome nye leilegheitsbygg på Maurset. Også her skal det bli fjell-landsby. Urbaniseringa av fjellheimen er i full gang.

Frå Hardangervidda til Trøndelag

Men no er eg straks ute av kommunane der eg har hatt plansaker. Eg er dessutan utanfor Hordaland fylke. Over i Buskerud kan eg senke skuldrane og slappe av. I Ål blir det overnatting, deretter går turen til Gol og Golsfjellet, over til Valdres og Dokka og ned til Mjøsa, der vi tangerer Lillehammer på veg opp Gudbrandsdalen til Ringebu, der vi tar av til Venabygd. Dessverre gløymer vi å ta til venstre inn til Gausdal med Aulestad og Segalstad. Dette er interessante trakter for meg som etterkommar på morssida av utflyttarar herfrå til Målselv på slutten av 1700-talet. Garden Segalstad er med på slektstavla for denne greina av familien.

Rasteplassen ved Mjøsa, ved innfallsporten til eks-OL-byen Lillehammer, må eg nesten gi strykkarakter, til tross for fin utsikt over Mjøsa.

Vi legg vegen om Folldal. På vegen får vi eit gløtt inn i Rondane nasjonalpark. Fjella ser forlokkande og ikkje minst lettgåtte ut, her må eg absolutt få tatt turen ein gong. Gruvedrifta i Folldal tok slutt i 1993 og anlegget er no museum. På museumskafeen blir det lunsjpause. Her er ein god del folk på besøk. Særleg for ungane er det stas med togtur i gruva. Vi har det travelt og gir oss ikkje tid til å utforske staden nærare denne gongen. Eg meiner at forfedrane mine som kjem frå traktene i Østerdalen hadde fraktoppdrag til gruvene, kanskje også her i Folldal?

Vi passerer Alvdal, Tynset og Røros. Der har vi stoppa på tidlegare turar. Med min bakgrunn som etterkommar på farssida etter folk som flytta frå desse traktene til Bardu, er det sjølvsagt interessante stader. Sommaren 2010 oppsøkte eg museumssenteret på Tynset – Ramsmoen – for å forske litt meir på utvandringa herifrå til Bardu. Museet har namn etter Nicolai Hersleb Ramm som er rekna som «far» for utvandringa til Bardu. På museet var dei svært hjelpsame og henta fram både bygdebøker og anna. Eg fann litt andre versjonar av denne historia enn det som står i bygdeboka for Bardu. Eg la også to og to saman om bakgrunnen til at mine tippoldeforeldre braut opp og drog nordover i 1837.

Bileta under er tatt i 2010, då vi gav oss litt meir tid og bl.a. besøkte Vingelen.

Øverst til venstre Neby, Tynset der mine tippoldeforeldre budde først. Tynset kyrkje, skrivarstua til Eystein Eggen i Vingelen, forfattar av bygdebok for Bardu bd 1 og 2, nede til høgre traktene mine tippoldeforeldre budde før dei reiste til Bardu.

Som ei avveksling tar vi turen gjennom Stugudalen og Tydalen. Pilegrimsleia Romboleden gikk fra Sverige via Tydal til Trondheim. Elles var det i Tydalsfjella ein av Nordens største krigstragediar fann stad. 3000 svenske soldatar under leiing av general Carl Gustaf Armfeldt døde her vinteren 1718/1719.

Vi overnattar på hotell i Stjørdal sentrum. I gamle dagar, på dei første ekspedisjonane våre nordover, overnatta vi gjerne i telt eller i campinghytter. Alt har si tid. No set vi pris på komfort, mjuke hotellsenger og rikeleg med frukost som opplading til lange køyreøkter.

Frå Trøndelag til Bardu

Så er det å ta fatt på E6 og den lange Namdalen. På tide å sette på den nedlasta lydboka. Litt underhaldning må til på landevegen, det vert oftast krimbøker for å ha litt spenning. Årets bok av eit svensk forfattarpar (ikkje Sjøvall og Walløe!) viser seg dessverre – etter ein lovande start – å vere ganske så keisam, utflytande i formen og overlessa med alskens sidetema.

Men snart er det tid for kaffe og den obligatoriske vaffelen ved Nord-Norgessporten. Og sjølvsagt toalettbesøk på eit av dei absolutt betre toaletta langs vegen.

Nord-Norgesporten – Trønderporten for sørgåande

Nordland er eit langt fylke. Vi køyrer og køyrer og middagspausen blir som så ofte før på Saltdal turistsenter på Storjord. Vi har då forlengst forkasta dei litt vage planane om å besøke Rødøy på Helgelandskysten. Det blir Hamarøy, Hamsun sitt «æventyrland» i staden. Her har vi vore før og veit om fine padleplassar.

Vi har fantastisk ver, jamnt 23 grader og kjem til Hamarøy like etter solnedgang. Det blir overnatting på Sentrumsgården motell på Oppeid. Heilt OK standard, nesten betre enn dei to hotella vi har vore på. Frukost ordnar vi på felleskjøkken etter sjølvbeteningsprinsippet, maten finn vi i kjøleskapet. På andre sida vegen ligg den sjarmerande retrokafeen Idunngården, som også har uteservering i hagen. På Hamsunsenteret har vi vore før og derfor legg vi ikkje turen dit denne gongen. Eit fabelaktig bygg som uttrykker Hamsun sin person på slåande vis.

Så ut på padletur i strålande sommarvêr og eit fabelaktig landskap. På ein padletur i same farvatnet nokre år tidlegare oppdaga vi nokre utruleg fine holmar med kvite strender, dei fann vi igjen. Frå austsida av Vestfjorden kan ein nyte utsynet mot Lofotveggen. Denne dagen ligg veggen i varmedis, men kan likevel skimtast.

Opplevingar på padletur i Hamarøy. Nede til venstre kunne vi hatt gløtt mot Lofotveggen.

Så forlèt vi Hamarøy og «ankommer bestemmelsesstedet» som vår GPS-venninne seier. Meir om dette i neste bolk.

Posta september 10, 2017mars 15, 2018 av livsundheim 5

Frå Hidra til dalstroka nordaførr

Eg har for første gong vore på Hidra. Ikkje Hitra i Sør-Trøndelag og heller ikkje Hydra, den greske øya som i si tid var tilhaldsstad for kunstnarar som forfattaren Axel Jensen og for ikkje å gløyme Leonard Cohen, saman med si norske venninne Marianne (..»so long Marianne..»)

Wikipedia åtvarar mot å forveksle Hitra og Hidra. Men namnet på dei to øyene har same opphav, det kjem frå gammalnorsk Hitr eller Hitrar der tydinga er «splitta» frå fastlandet.

Men no altså Hidra, som er ei øy i Flekkefjord kommune i Vest-Agder med 700 innbyggjarar. Eg må innrømme at denne øya aldri var i mine tankar før det kom invitasjon til eit bryllup som skulle finne stad nettopp på Hidra laurdag 1. juli. Akkurat denne delen av landet har – for meg – vore ein gøymt og gløymt del av kongeriket. Kysten Jæren – Lista er vel noko av det mest eksotiske ein Bardudøl kan tenke seg. Og dalstroka innafor liknar heller ikkje mykje på dei breie og frodige dalane i Indre Troms. Men frodig er det også her på Sørlandet, med tett edellauvskog mellom bergknausane.

Kvifor er no Hidra interessant å samanlikne med Bardu? Det har seg slik at min svigerfamilie er blitt tungt inngifta i ein familie med band til Hidra. Same familie har òg band til Bardu. Når eg seier at familien heiter Reistad, er det sikkert bjøller som ringer hos dei som høyrde til Bardu kyrkjelyd i åra 1955-1964. Nils Jørgen Reistad var første sokneprest i Bardu etter at Bardu i 1955 vart eige prestegjeld. Eg sto til konfirmasjon i 1963 og vart konfirmert av Reistad. Og han kom altså frå Hidra. For ordens skuld – prestefamilien har ingenting med skirennet Reistadrennet i Bardu/Målselv å gjere. Oberst, flygar og idrettsmann Ole Reistad som gav namn til dette rennet kom frå Oslo.

Ungeflokken på fire tilbrakte altså mange oppvekstår på Setermoen i Bardu, så også sonen Georg Reistad, far til brura. Georg er også prest (no pensjonert), og sto for vigselen. Svigersonen er nevøen til min sambuar. Det lyt nemnast at søstera til nevøen er gift med broren til brura. Her deler ein altså praktisk nok på svigerforeldra. Dette betyr også at eg tidlegare har møtt Georg og dei tre søstrene hans i bryllup. Vi snakka også då om deira tid i Bardu.

Bryllupsdagen var velsigna med strålande vêr. Eg tippar det i forvegen var sendt nokre bøner om godvêr. Nydeleg brur og stilig brudgom, dei kom attpåtil romantisk roande i båt til restauranten Isbua, der festen fann stad om kvelden.

Då var Ingrid og Espen gifte, og i den raude bygninga lengst bak oppe til høgre var det bryllupsfest

Sundagen kom med regn. Då drog vi vidare inn til fastlandet, men først ein tur innom Reistad nordaust på Hidra, der Reistadfamilien no har fritidsbustad i huset der Nils Reistad tilbrakte sine pensjonistår. Han døydde i 1994. På nabotomta ligg garden der faren Nils Reistad vaks opp.

Vi vart budne inn på kaffe og restar frå kakebordet dagen før, og hadde ei triveleg stund der vi snakka om Bardu, felles kjente og mykje anna. Det er ikkje vanskeleg å høyre at Georg bryt på Bardudialekten.

Øverst garden der presten Nils Reistad vaks opp. Under Georg med ektemake Ingebjørg og familiens fritidsbustad.

Det er mange nydelege kvitmåla og velstelte sørlandshus på Hidra. Men dei verka påfallande ubebudde. Seinare på sommaren blir dei vel fylt opp – det er nok her som så mange andre stader at husa der folk tidlegare budde er gått over til å bli feriebustader.

Vi er elles på historisk, for ikkje å seie førhistorisk grunn. Hidra har hatt busetting sidan steinalderen og det er mange funn derfrå og framover som viser kontakt med utlandet. Dei eldste funna er datert til rundt 9500 år før vår tid. Det er gjort rike funn fra vikingtida. På Reistad er det funne ein runestein – Reistadsteinen som har denne innskrifta: «Yðingr ek Vakr nam reit» som tyder: Yding. Jeg, Vakr, har tatt jorden i besittelse). Landnåm var det også innanlands på denne tida, ikkje berre på Island og dei andre øyene i vest.

Eg nemnte innleiingsvis forskjellen mellom Hidra og Bardudalen. Geografisk er det ein annan verden. Men kanskje er det ein fellesnemnar når det gjeld det, skal vi seie åndelege. Sørvestlandet og dalstroka innafor er rekna for å vere strengt pietistiske. Arne Garborg kalte det i ei artikkelsamling for Det mørke fastland. Dei som kom sørfrå og busette seg i Indre Troms på slutten av 1700-talet og ut på 1800-talet var også stort sett av det gudfryktige slaget, påverka av Hans Nielsen Hauge.

Då må eg nesten også ta med eit bilete av Bardukyrkja, der altså Nils Reistad var sokneprest. Kyrkja er bygd etter modell av Tynset kyrkje. Dei fleste nybyggjarane som kom til Bardu på 1800-talet kom frå Tynset.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA — Bardu kirke, der Nils Reistad var prest

Etter Hidra gjekk turen over Listalandet, med eit forblåst besøk på Lista fyr, deretter til Mandal der vi tilbrakte eit par dagar. Ikkje særleg imponerande sommartemperatur, men det vart eit raskt dypp i kjøleg sjø på Sjøsanden, berre for å kunne seie at eg har bada i år. Det er ikkje sikkert det blir fleire høve. Dette vart sommarens Sydentur. Norge – med sitt lunefulle sommarvêr – får duge i år.

Lista – med fyr og tradisjonelt samanbygd hus

Mandal kunne eg sikkert skrive meir om. Sidan eg var der sist for ein mannsaldar sidan er det gjort omfattande byutviklingsgrep. Der er kome både «Aker brygge» på gamalt industriområde, nytt kulturhus på andre sida av elva med gang/sykkelbru over – og nytt Amfi-kjøpesenter i randsona av sentrum. Høyrest kjent ut?

Mandal med kulturhus, nybygg og Sjøsanden. Og Lindesnes fyr

Denne turen til Norges sydkyst vart avslutta med ein svipptur til Skjernøy utanfor Mandal, og så heimover til Bergen via Sirdal, Suleskarvegen og Haukeli. Neste langtur går til motsett ende av landet, til dalstroka nordaførr – etter 170 mils bilkøyring,

Uansett kor ein kjem i verden, er det noko å sjå. Grev ein litt, finn ein alltid ei historie eller fleire, og interessante samanhengar kan dukke opp. Eg ser at eg som pensjonist er heldig med min fagbakgrunn. Det kjem nok fleire geografitimar.

Posta juli 15, 2017mars 15, 2018 av livsundheim 2

Kjole frå Kina

fullsizeoutput_2dcb Eg sit inne på St. Hans-aften og ser ut på eit trøystelaust vêr. 12 grader og regn. Det har regna i Bergen kvar dag i juni så langt. Ny nedbørsrekord i sikte. Nei, det blir ingen utandørs sprell i den lyse sommarnatt. Ikkje noko bål eller anna moro. Så då blir alternativet litt skriving i sofakroken. Det finst mange tema og denne gongen skal vi ut på ei lang reise.

Det har seg slik at eg er invitert i bryllup i nær framtid. Etter å ha saumfart klesskapet fann eg ut at eg kan trenge eit nytt festantrekk. Eg veit at ein runde i Bergen sine mange kjede(lege)butikkar neppe gir noko tilfredsstillande resultat.

På Facebook dukkar det heile tida opp reklame for kjolar, ofte i påfallande romslege fasongar (kvifor det mon tro? FB veit for mykje!). Nokre av dei er riktig fjonge. Eg lot meg lokke til å bestille ein kjole frå eit firma kalla Buykud. Etter at bestillinga var ekspedert vart eg overraskande hyppig underretta om progresjonen i transporten. Men plagget kom innan rimeleg tid. Det viste seg at det var sendt heilt frå Singapore, og at det var fabrikert i millionbyen Hangzhou aust i Kina. Hadde eg googla firmaet på førehand, hadde eg visst meir. Eg burde jo skjønt kor det kom ifrå sidan modellane i annonsane var vevre små damer med asiatisk utsjånad, nokre av dei med kroppsvekt på 46 kilo. Grunnen til at vekta var oppgitt er truleg fordi ein skulle kunne vurdere korleis ein sjølve ville ta seg ut i antrekket. Min kjole var i one-size og eg vurderte den då til å vere romsleg nok.

Ekspress frå Singapore, med lettlest informasjon.

På førehand hadde eg heller ikkje sett nettsida Trustpilot med vurdering av Buykud. Her ligg åtvaringar mot firmaet frå ei lange rekkje frustrerte og til dels rasande kunder frå alle verdsdelar. Dei kjenner seg lurt, har ikkje fått varene dei har bestilt og betalt for, dei klagar over at det er vanskeleg å få kontakt med firmaet, dei må sjølv betale frakt til Kina dersom plagga ikkje passar og derfor må returnerast, dei får ikkje pengane tilbake og dei er misnøgde med kvalitet på stoff og saum. På Facebooksida til firmaet flommar det over med klager frå kundar, også over fasongane – potetsekkar er ein karakteristikk som går igjen i innlegga. Men nokre få var nøgde både med fasong og firma.

For eigen del er eg sånn nokolunde nøgd med plagget, så eg unngår problem med retur. Stoffet liknar riktignok ikkje mykje på silke, slik det sto i annonsen, saumen er så som så, blant anna mangla ein saum i falden på eine ermet. Den måtte eg fullføre sjølv. Men alt i alt er kjolen grei nok, og eg har litt å gå på når det gjeld storleik, truleg blir det plass til ekstra 20 kilo. Likevel kjem eg ikkje til å gjenta nokon handel med så langreiste plagg.

Langreist kjole frå Kina, supplert med heimehekla veske i chenille (restegarn frå uuttømmeleg lager)

Hangzhou

Nok om kjolen. Sjølvsagt kunne eg meint noko meir om suspekte nettfirma, langreiste varer og import av masseproduserte klede frå lågkostland som f.eks. Kina. Det er all grunn til å stille spørsmål ved berekraften i dette. Men no blir det geografitime.

Hangzhou (tidlegare Quiantang) er den største og mest folkerike byen i Zhejiangprovinsen i Øst- Kina. Den ligg ved Hangzhoubukta som skiljer Shanghai og Ningbo. Hangzhou har vore ein av dei mest kjente og velståande byar i Kina i det siste tusenåret.

Folketalet i provinsen Zhejiang er ca 55,6 millionar. Hangzhou kjem med sine over 9 millionar innbyggjarar på femteplass i Kina. Byen er sentrum i metropol-området som er det fjerde største i Kina med ca 21,5 millionar innbyggjarar.

1024px-China_Hangzhou_Nine_Greeks_Meandering_Through_a_Misty_Forest.JPG — Hangzhou – West Lake (Foto: Mywood – self_made, Public Domain, Wikipedia)

Hangzhou si historie går over 2200 år tilbake, til Qin-dynastiet (221 f.Kr). Byen er Kina sin tehovudstad. Longjing-teen, som er rekna som den beste grønne teen, har sitt opphav her. Hangzhou er også berømt for sin fine silke. Byen var ein av Marco Polo sine favorittar.

Økonomien har utvikla seg raskt sidan 1990-talet. Hangzhou er ein tradisjonell industriby med varierte næringar – småindustri, landbruk, tekstil, og eit viktig senter for industriproduksjon og logistikk i kyst-Kina. I den seinare tid har nye verksemder utvikla seg, bl.a. innan medisin, IT, elektriske apparat, elektronikk, kjemikaliar, matproduksjon m.m. Byen tredobla sin BNP mellom 2001 og 2016. Det vert satsa på høgteknologi, og byen vert omtalt som Kinas svar på Silicon Valley. Byen er hovudkvarter for Alibaba-gruppa – ein gigant innan netthandel. Hangzhou var vertskap for G20-møtet i 2016.

Byen er kjent for sine kulturminne og vakre natur, og er ofte rekna som den mest attraktive byen i Kina. Turisme er ein viktig del av økonomien. Interessant er det at byen har verdas største sykkeldelingssystem: 3000 utleiestasjonar med meir enn 70 000 syklar plassert rundt om i byen.

Den mest kjente attraksjonen er West Lake som saman med Grand Canal står på verdsarvlista. Grand Canal strekkjer seg frå Bejing til Hangzhou og er med sine 1776 km verdas lengste kanal eller kunstige elv.

1024px-Hangzhou_International_Conference_Center_15 — Konferansesenter i Huangzhou (foto: Huandy618 – Wikipedia)

Zhejiangprovinsen er tradisjonelt kjent som eit fisk- og risland, og er også senter for akvakultur. Den er Kinas viktigaste provins når det gjeld teproduksjon.

Miljø

Eg veit ikkje korleis arbeidsforholda er på den fabrikken som produserer klede for Buykud. Fabrikken kallar seg Hangzhou Tianyun Garment Co.Ltd. med kontoradresse eit steinkast frå West Lake. Om produksjonslokala også ligg her, framgår ikkje. Den ikkje heilt gode saumkvaliteten, og den manglande saumen på ermet på kjolen kan ha fleire årsaker. Kan hende vart det i eit oppjaga produksjonsklima for tidkrevjande å få tredd i ny sytråd då den tok slutt før saumen vara ferdig? Eg skulle gjerne visst litt meir om kva levekår syarane har i sin kvardag. Kva tekstilindustrien i regionen bidrar med av skadelege utslepp veit eg heller ikkje. Vi har sett skremmande eksempel på dette nettopp frå Kina.

Det vi veit, er at det er høg luftforureining i byen, med plagsom smog store delar av året. Den aukande privatbilismen er ein stor del av problemet. I takt med velstandsvekst og aukande middelklasse, aukar også bilparken. Dette er drøfta i ein artikkel på nettstaden Chinadialogue. Det er også store trafikkproblem i byen, til tross for at det er investert tungt i offentleg transport.

Ein kommentar til eit innlegg i Numbeo 3. mai 2016 lyder slik: «I will move back home to Sweden. The pollution is soooo bad in hangzhou and have been worsening. A heads up for you who wanna work here. Re-think. I regret my choice». (Numbeo er ein database der brukarar bidrar med data om byar og land på verdsbasis. Numbeo skaffar løpande informasjon om levekår, inklusiv forureining). Ifølgje Numbeo er det også problem med vasskvaliteten.

Men til tross for dårleg luftkvalitet, må eg seie at eg har fått appetitten skjerpa når det gjeld Hangzhou, og kunne gjerne tenkt meg ein tur hit. Byen satsar på berekraftig grønn økoturisme, skal ein tru på det som står i eit innlegg i TheGuardian. Hangzhou er også omtalt i Lonely Planet. Og her står det om Highlights i Hangzhou.

Rart kva ringverknader litt netthandel kan få. Med mengda av kinesiske turistar her til lands er no også nokre gjenvisittar her heilt på sin plass.

Verdas lengste bru

Eg er ikkje heilt ferdig med geografitimen enno. Det viser seg at brua over Hangzhou-bukta er verdas lengste samanhengande bru over sjø. Brua som er 36 km lang bind saman Shanghai med Ningbo og vart opna i 2008 etter ni års førebuing. Midtvegs på brua er det eit service-senter med shopping, utstillingar, parkering og restaurant. Brua ligg i det som blir kalla «det gylne industritriangel» beståande av Shanghai, Hangzhou og Ningbo, og tanken er at større nærleik mellom desse vil skape nye mulegheiter for regional økonomisk utvikling.

Hangzhou-brua – 36 km – med service-senter midtvegs.

Kvifor vart eg no så interessert i denne brua? Det var det at den likna litt på eit prosjekt på våre kantar. Som ledd i ferjefritt samband på E 39 på Vestlandet er det planlagt ei 5 km lang bru over det store fjordbassenget Bjørnefjorden, frå Søre Øyane i Os til Reksteren i Tysnes kommune, og med bru derifrå til Stord. Brua vil medføre enorme naturinngrep. Samfunnsnytten er hovudsakleg grunngjeve med utvida arbeidsmarknad og nedkorta reisetid mellom næringsklynger nord og sør for fjorden. Dette skal då føre til verdiskaping. Altså gjennom tilrettelegging for meir pendling. For bruingeniørar er prosjektering av ei slik bru sjølvsagt litt av ein godbit.

Etter kvart er berekna kostnader med brua auka frå dei opphavlege 19 milliardar til svimlande 43 milliardar. Dette vart i drygaste laget og har ført til at bl.a. Hordaland fylkeskommune har fått litt kalde føtter. Det er peikt på andre vegprosjekt som lyt prioriterast. I tida etter at planane oppsto er også dei oljesmurte næringane i regionen svekka. Regjeringa har sett bruprosjektet på vent for å vurdere korleis kostnadene kan kuttast.

e39-bru-bjornafjorden-vegvesen_3917889665_o_2 — Bru over Bjørneforden (skisse Statens Vegvesen)

Det er litt forskjell på Kina og Vestlandet når det gjeld befolknings- og næringsgrunnlag og dermed kva som er naudsynt omfang på infrastrukturen. Hordaland og Rogaland sitt folketal er rundt rekna til saman 1,1 millionar. Zhejiang-provinsen, der Hangzhou er hovudstad, har 55,6 millionar, meir ein ti gonger Norge si befolkning. Det er ikkje forbudt å tenke store tankar, men stormannsgalskap fører sjeldan noko godt med seg.

Ny silkeveg til Kina?

Kina er ein gigant som vil få ein stadig meir dominerande rolle i verdssamfunnet. For Norge er Kina ein viktig handelspartnar, og no når Norge ikkje lenger er stein i skoen hos dei kinesiske makthavarane er dørene igjen opne. Spesielt er eksport av sjømat viktig.

HHD17_3Kinakontainerhavn_system_toppbilde — Containerhamna i Shanghai

Frakt mellom Norge og Kina går hovudsakleg med containerskip eller fly. Flyfrakt går via Oslo Lufthavn. I nord har det reist seg røyster som peiker på manglande geografikunnskapar når ein ikkje legg til rette for fiskeeksport til Kina frå nord-norske flyplassar, men i staden lar denne gå via Oslo lufthamn. Ved å følgje storsirkelen på globusen kan ein korte ned flytida. Jorda er som kjent ikkje flat.

Kina lanserte i 2013 det såkalte Ett belte, èn vei»-initiative t, jf. den historiske Silkeveien. Kina vil gjennom utbygging av denne infrastrukturen styrke sambandet vestover gjennom Asia mot Europa og Afrika både over sjø og land. Her er det framsynte folk i Norden som ønskjer å hekte seg på. Til hausten startar det transport i regi av det statlege kzakhstanske jernbanselskapet KTZ. mellom Kina og Finland, med endestasjon i grensebyane Torneå og Haparanda. Kva med ein arm til Narvik? Dette har vore ein draum i mange år. Planar om ein transportkorridor til Kina er også lansert tidlegare, m.a. med Nordland fylkeskommune som medaktør, utan at det vart vidareført.

Artikkel i Nordlys 22.06.2017

1498049400190

Norge – Kina: frå isfront til tøvær

Den nye silkeveien til Europa

Som eg har sagt tidlegare: det er utruleg kor langt ut på viddene ein kan komme med utgangspunkt i daglege trivialitetar. Denne gongen kom eg heilt til Kina!

Posta juni 25, 2017mars 15, 2018 av livsundheim 0