Eg har den siste tida ved fleire høve nytta skriftstaden «Alt har si tid». No er tida komen til å vende enda eit blad i historia. Vi seier farvel til hytteliv i eiga hytte.
For 15 år sidan overtok vi ei relativt smålåten hytte etter mine svigerforeldre. Vi var den gongen dei einaste i familien som var interesserte i å ta hand om den då nesten 30 år gamle familiehytta etter at svigerfar, som då var enkemann, gjekk bort. Han var klår på at han ikkje ville at hytta skulle seljast. Hytta ligg i Tysnes kommune, nordvest på øya Reksteren på Kaldefoss, eller Svarvahella som er namnet på hytteområdet. To og ein halv time tar det å kome dit frå Bergen, etter ein ferjeoverfart og deretter ein time på smale og svingate vegar. Hytta hadde nok ikkje vore førstevalet vårt om vi var ute på hyttemarknaden, men vi såg ein viss sjarm og potensiale og slo til. Vi har ikkje angra.
Sage plater til badet
Ny papp på uthus
Hjelp til kitting av vindu
Fuging av badegulv
Hytta ligg ikkje langt frå sjøen og i utgangspunktet burde ho ha sjøutsikt. I den tida det beita husdyr ute på Kaldefoss klarte dei å halde vegetasjonen nede. Men då vi overtok var det slutt på dette. No var det berre hjorten som rådde. Det var vakse til med skog og kratt og ikkje eit einaste sjøgløtt å oppdrive. Det vart skaffa motorsag og verneutstyr, og vi tok fatt med friskt mot. Det vart mykje herleg fysisk arbeid desse første åra. Tre og busker måtte vike og vi gledde oss over kvart nye gløtt ned mot Langenuen, der vi kunne observere ferja mellom Halhjem og Sandvikvåg på Stordøya. Vårt ibuande steinaldermenneske stortrivdes. Dette var også før vi fekk installert skikkeleg dusj og vaskerom, og merkeleg nok kjentes det også ganske behageleg å gå rundt heil- eller halvskitten.
Tømmerhoggaren
Grøfting
Vedhogst
Felling av sitkagran
Det var helst steinaldermennesket frå nyare steinalder, bondesteinalderen, som hadde materialisert seg. For det begynte snart å krible i hendene etter å plante og dyrke fram noko anna enn dei magre stadeigne artene. Eg la riktignok til rette for at ville vekster som blåbær og tyttebær skulle få lys og rom på tomta, kvart år måtte det til ein omgang med opprøsking av nye bjørke- og furuskot, og klipping av lyng. Det vart lagt ned ulike sortar blomsterløk, og i ein skråning såg eg moglegheit for å anlegge eit steinbed. Eg frakta steinar frå ein av dei stadene vi pleide å sette ut kajakk, der var det sprengstein å hente. Eg planta jordskokkar og rabarbra og såg for meg at her skulle det haustast inn sjølvdyrka tilskot til kosten. Det vart planta ei rododendronbusk og ein gyvel (ikkje heilt bra å innføre framande artar, eg ser det no i ettertid). Saman med sonen min rydda vi sti ned til sjøen. Den vart ikkje mykje brukt, utan dei gongene Bjørn tok turen ned til sjøen med fiskestanga. Det hendte at torsk, pale og lyr beit på og vart middagsmat.
Skifte kledning på tilbygg
Rydde sti til sjøen
Gjert maler hjerte
Liv står for våronna
Eit og anna var det som trengte utbetring på hytte og uthus. Vi flikka på vindauga, det var ikkje behov for utskifting viste det seg. Hytta vart malt gul med kvite vindskier. Største arbeidet var å få nytt vaskerom. Riving av gamal innreiing, på med nye vegg- og takplater. Flislagt golv med varme, nytt dusjkabinett og vask. Innvendig vart det ikkje gjort andre endringar enn å bytte ut sofabenk og henge opp nokre nye lamper og hyller, samt nye gardiner og litt andre småting.
Tyttebæra må renskast
Kaffekos. i hytteveggen
Ein betre middag
Greinkutting på taket
Hytta ligg ikkje med lett tilgang til sjøen, og på denne sida av øya er heller ikkje strandsona særleg gjestmild, i alle fall ikkje for kajakkpadling. Vi etablerte oss med hyttekajakkar som vi tok på biltaket og køyrde til austsida, der vi i området ved Hopsundet med Vernøy og den vesle idylliske skjærgården rundt har hatt mange flotte padleturar. Ut frå den faste utsettingsvika vår på Vernøy starta turen med utsyn til Folgefonna, Melderskin, Tysnessåta og Hovlandsnuten. På Lille Vernøy er det ein fantastisk liten lagune med finaste skjellsand.
Daniel padlar i pollen på Lille Vernøy
Daniel og farmor på Lille Vernøy
Mor på sitt eneste besøk i 2006
Vi padlar kano på Flatråkervassdraget
Finaste tida på hytta var kanskje vår/forsommar og haust. Sitte ute og høyre på fuglesongen med kaffe og lappar i lauvsprettsesongen var eit høgdepunkt. Og padleturane på speilblank sjø på stille oktoberdager med haustfargar langs strendene er også noko av dei beste minnene. «Tyttebærhelgene» i månadsskiftet august/september var fast tradisjon. Tyttebæra måtte gravast fram i tuene ute i myrane, strevsomt og ofte vått, men ofte med bra gevinst, og så var vi forsynt med tyttebær heile året. Berre eitt år svikta tyttebærhausten fullstendig, ikkje eit einaste bær var å oppdrive.
På Lamøy
Haustpadling ved Vernøy
Dukkert på Lamøy
Utsikt til Folgefonna, Melderskin, Hovlandsnuten og Tysnessåta
Hytter er gjerne tenkt å vere samlingsstad for familiar, med smått og stort. For oss vart det ikkje akkurat slik, sjølv om vaksen son og barnebarn var på besøk nokre gonger. Ein gong var vi alle fire saman på kanotur på Flatråkervassdraget på Tysnesøya. Det er ikkje berre på sjøen ein kan padle. Også bror min og mor mi var innom i 2006, året ho fylte 90 år. Så vi var stort sett toeine der ute på hytta, det var heilt greit det òg.
Dei siste solstrålene
Siste slåtten på hytta
Hytteboka med 15 års historie
No snakkar eg i fortid. For no i sommar bestemte vi oss for å avslutte hyttelivet på Reksteren. Dei siste åra har det minka på opphalda der ute, av fleire årsaker. Vi er ikkje avfeldige enno, sjølv om vi trekkjer på åra, men med to andre hus å ta vare på blir det litt mykje å ta hand om. Så etter å ha lufta desse tankane om avvikling for familien, viste det seg at ei niese av Bjørn var interessert. Ung familie med to små born som ser for seg at det kan vere fint med sin eigen stad. Det er ei stor glede for oss at hytta kan forbli i familien. Eg er ikkje sentimental av meg, men sjølvsagt er det vemodig å legge eit kapittel av livet bak seg. Men slik er det, ein må berre lære seg å ta farvel med sitt jordiske gods.
Så korleis er status og standard på hytta no? Med handa på hjartet kan vi si at den i alle fall ikkje er dårlegare enn då vi overtok. Standarden er fortsatt enkel, om ein samanliknar med notidas standard på fritidsbustader, og ikkje minst nabohyttene på Svarvahella. Men etter vår meining er det nettopp det enkle som gjer livet på hytta triveleg. Og at ein kan få sjaua litt og brukt sider av seg sjølv som ein ikkje får brukt ved ein kontorpult.
Men kva med dei andre tiltaka på tomta, kva frukter kan ein sjå av dei? Dei einaste spora av mine dyrkingsforsøk er at rododendronbuska står fint, det same gjer påskeliljene. Det øvrige har hjorten gjort ende på. Det er ingen spor att av tulipanar, krokus, jordskokker og rabarbra, og plantane i steinbedet har ikkje vist seg på fleire år. Jordsmonnet her ute er heller ikkje det beste. Skogen har igjen vokst seg stor, og det er ikkje lenger gløtt ned til sjøen. Så no er det andre som får gleda av å spytte i nevane, ta fatt og kanskje kjenne på steinaldermennesket i seg.
Interiør ved avreise
Før siste padleturen som hytteigarar
Til slutt: planar om ferjefri E 39 med monsterbru over Bjørnefjorden vil ha innverknad på hytteområdet her ute ytterst på Reksteren. Då vil det bli brufeste og firefelts motorveg ikkje langt unna. Denne hytta vil ikkje bli berørt direkte, men om dette prosjektet skulle bli realisert ein gong (Gud forby!) vil området endre karakter. For ordens skuld: dei som overtar hytta er innforstått med kva som kan skje i framtida.
I det siste har eg vore mykje på reisefot. Det har vore greit med litt avstand både i tid og rom i etterkant av den – i dobbel forstand – mørke tida vi var inne i midtvinters.
Eg har vore både i nord og sør. Men denne gongen blir det ingen rapport frå Tromsø by og frå TIFF – Tromsø internasjonale filmfestival, der årleg besøk er blitt ein tradisjon. Det blir i staden reiseblogg frå Tenerife. Av Kanariøyene er det helst denne øya som er blitt favoritten, ut frå mangfaldet og ikkje minst høvet til fotturar og naturopplevingar.
Vi har prøvd ut fleire område på øya. Sist hadde vi tilhald på nordsida (sjå Ei veke på 28 grader nord) og tidlegare har vi hatt turistområda i sør som utgangspunkt. Men denne gongen vart det vestkysten, det vil seie Puerto Santiago, opphavleg ein fiskarlandsby som i dag har vokse saman med i turistsamanheng litt meir kjente Los Gigantes. Om historien ikkje er særleg synleg i dag, er det i Puerto Santiago i det minste eit lite fiskerimuseum som er verd eit besøk.
Puerto Santiago
Ein halv times spasertur er det mellom dei to byane, anten langs røff lavastrand der havet bryt, eller over ei høgd der dei grøne lokalbussane (eller «guagua’ene) må smyge seg fram tett inntil husveggane i den smale og svingate gata. Busstilbodet er elles imponerande, med hyppige avgangar, men etter det vi kunne sjå ofte med tomme sete. Det er dessverre bilane som dominerer trafikkbiletet.
Dei to byane er utbygde så det held, likevel ikkje så massivt som Las Americas og Los Cristianos lenger sør. Truleg som følgje av finanskrisa står det påbyrja bygg og gapar ein del stader, særleg skjemmande i åssida i Los Gigantes. Og her er også mange tomme lokale å sjå. Det er ingen tre som veks inn i himmelen, som kjent.
Skjemmande bygningsskal i åssida i Los GigantesLos Gigantes
Fotturar
Det som fristar mest no på vinteren er fotturane. Vêret på Kanariøyane kan vere lunefullt på denne årstida, og det er ikkje alltid perfekte tilhøve for strandliv. Tidlegare har vi hatt bruk for både stillongs og regntøy. Denne gongen viste Tenerife seg frå si beste side, med sol og klårvêr heilt frå Teide til havet, og gode temperaturar. Naboøya La Gomera var synleg, og når ein kom litt opp i høgda kunne vi sjå La Palma i vest. Berre mot slutten av vårt to-vekers opphald kom det litt nedbør. Då var det eit par dagar der vi kunne observere det velkjente skoddebeltet.
Fem turar vart det, tre i eller i nærområdet til Teide nasjonalpark, ein ved området kalla Los Carrizales som ligg mellom Teno-området og den meir kjente Masca-dalen, og ein tur i nærområdet, det vil seie Santiago-dalen og høgdedraga like ved.
Rundt Montana El Chinyero
Vulkanen El Chinyero (1560 moh) ligg i eit naturreservat ved nordvestre utkant av Teide nasjonalpark. Vulkanen hadde utbrot i 1909, dette er også siste gongen det var utbrot på øya. Gjennom nasjonalparken går det ei aktiv rift-sone frå nordvest til nordaust. Teide er i dag ein inaktiv vulkan, men ein veit ikkje kva som kan skje i framtida.
Dette er ein lettgått og det eg vil kalle koseleg tur, i pinjeskog og i nærkontakt med «fersk» lava. Turen rundt vulkanen tar eit par timar, om ein då ikkje, som vi gjorde – i tillegg tar turen opp på det skogkledde nabofjellet Montana el Estrecho med utsikt og god rasteplass ved ei lita bygning oppe på toppen.
På veg ned frå Mt. Estrecho. Chinyero i midten, Teide i dis til høgre.Tur rundt Chinyero.
La Fortaleza
Forrige gong vi var på Tenerife måtte vi gjere vendereis då vi hadde planlagt å gå til La Fortaleza, som ligg i austre utkanten av nasjonalparken. Grunnen var at vi kom i jaktsesongen for steinbukk og då er stiane stengde. Men denne gongen kom vi oss dit. Fortaleza er ein del av krateret (Las Canadas) som omkransar Teide. Starten er ved El Portillo, der det er besøkssenter og botanisk hage. Dessverre kom vi utanom blomstringstida. Det vart ein strålande tur i ikkje altfor utfordrande terreng. Vi har mektige Teide ved sida av oss under turen, og frå toppen er det vid utsikt mot nord og aust på øya.
På veg på sandsletta mot La Fortaleza.Utsikt mot Teide frå toppen av Fortaleza.
Montana Samara
Turen til Mt. Samara er ein av fleire turar kalla «Caminando entre Volcanos» – turar mellom vulkanar. Dette er ein lett og interessant tur, spesielt for dei med sans for slike landskap. Sjølve Mt. Samara (1926 moh) er unnagjort i starten som avstikkar til toppen, etterpå er det å spasere over og mellom ulike typar og kulørar av lava. Turen går rundt Mt de la Botija (2122 moh).
Mt. Samara bak i midten er passert og turen held fram oppover. Utsikt mot La Gomera og La Palma.Gjennom lava og vulkanar i ulike fasongar. Teide og Pico Viejo i bakgrunnen.
Los Carrizales/ Roques deAbache
Den nordvestre delen av Tenerife utmerkar seg med dramatisk landskap, djupe dalar, bratte stup og spisse fjellformasjonar. Her ligg også ein og annan landsby. Folk har klort seg fast på dei utrulegste stader. «Der ingen skulle tru at nokon kunne bu» får her eit nytt innhald.
Hovudattraksjonen her er den spektakulære landsbyen Masca, noko som medfører opphoping av besøkande på avgrensa plass. Fotturen frå Masca og nedover kløfta mot havet er ein av dei mest populære turane på Tenerife. Vi har ikkje gått denne turen og kjem ikkje til å gjere det heller. Det fristar ikkje å gå i kø.
Det skal også seiast at bilturen utover ikkje er for sarte sjeler med høgdeskrekk. Vi har vore forbi her ein gong tidlegare, men eg hadde gløymt kor nifst det var på den einfelts vegen med hårnålssvingar og loddrette stup nedanfor. No var det ikkje eg som var sjåfør, men eg lova meg sjølv at her skulle eg aldri meir!
Vi hadde opphavleg tenkt oss tur på fjellryggen La Cabezada eit stykke før Masca, men det viste seg umuleg å finne parkering ved startpunktet for turen. Vi køyrde eit stykke vidare og alternativet vart ein tur til Roque de Abache som ligg i nærleiken av området kalla Los Carrizales. Turen går på stort sett grei sti i dels luftig landskap. Somme stader er stien eit imponerande byggverk.
Men etter kvart som vi steig opp vart høgdeskrekken min utfordra. Eg må berre innrømme at eg meldte pass før forsering av den siste fjellryggen før målet som var den nedlagte gården – fincaen med tilhøyrande era (treskeplass). Eg sette meg i staden til rette på ei fjellhylle og lot min mindre høgderedde sambuar ta seg fram dit. Her kom eg i snakk med forbipasserande, mellom anna eit par damer på om lag min alder. Også dei klaga over at dei var blitt så pysete de siste åra. Så det er vel alderen, då. Elles er det nedoverbakkane som er verst, her lyt ein stavre seg uelegant nedover med stavstøtte. Det er eigentleg redsla for å falle som er årsaka. Etter to arm/handleddbrot er eg blitt livredd for å gli på lausgrus, som det er mykje av på desse kantar.
På veg opp mot luftig oppmurt sti
Velberga ned
Finca med era
Klimaet på denne delen av øya er relativt fuktig, og langs stien er det ein interessant flora. Her finst ein del endemiske (stadeigne) artar, mellom anna den vakre raude klokkeblomen Canarina canariensis og staselege Sonchusacaulis. Samt blomar som har slekt på våre kantar, som soleiene og prestekragene (biletet under).
Santiago-dalen
Med Puerto Santiago som utgangspunkt treng ein ikkje reise langt for å gå seg ein tur. Etter ein liten køyretur oppover i Santiagodalen når ein, etter å ha passert byen Tamaimo, opp til landsbyen El Molledo som er starten for fleire rundturvariantar. Vi valgte den lettaste, som først går eit stykke ned på ein Camino Real – kongeveg, før vi går opp fjellsida og kjem opp til Degollada del Roque med imponerande utsikt mot havet og det ville Teno-området i vest.
På kongeveg i Santiagodalen
Utsikt
Utsikt mot Risco Blanco
Strandliv
Men vart det berre fjellturar, ikkje noko bading og strandliv? Joda, litt av det også, men det er ikkje det som fristar mest. Vi syntes stort sett det var meir behageleg med eit dypp i svømmebassenget når vi kom tilbake etter dagens turar. På denne tida av året, og på desse kantane, er Atlanterhavet nokså friskt. Det er ofte raudt flagg på strendene. I Puerto Santiago finn vi den svarte lavastranda Playa Arena, og ei mindre strand på strekninga til Los Gigantes, som også skal ha ein strand som vi ikkje har besøkt. Her finn vi også eit naturleg havbasseng.
Naturleg basseng
Playa Arena
Playa Abama
Ei mil lenger sør ved kysten ligg Playa San Juan, ein ganske fredeleg mindre by med god strand og hyggeleg strandpromenade. Ein dag drog vi til Playa Abama, som ligg nedanfor den luksuriøse resorten Ritz-Carlton. Etter å ha passert overvåkingskameraer kjem vi omsider ned til stranda, som også har heis. Vanlege folk som oss går naturlegvis trappene ned til det som er ei flott strand med lys, truleg importert sand. Her må ein punge kraftig ut for leige av solseng, og vil ein ha ein matbit på den fasjonable strandbaren må ein ut med det dobbelte for mat og drikke av kva ein betaler andre stader.
Byar
No oppsøkte vi ikkje dei større byane på øya denne gongen. Men i nærleiken er det fleire landsbyar og mindre byar når ein kjem litt opp i høgda. Vi tok ein tur til Guìa de Isora, som også er kommunesenteret for kommunen av same namn. Tenerife har forøvrig 31 kommunar, fordelt på dei tre sonene nord, sør og storby (med hovudstaden Santa Cruz og La Laguna).
Det avteikner seg ei anna verd når ein kjem seg utanom turiststroka. Vi kjente oss åleine som turistar i Guìa, eigentleg var det lite folk å sjå i det heile tatt. I gamlebyen som ligg i strøket rundt kyrkja er det godt bevarte eldre bygg, som også inneheld offentlege kontor. Etter det vi forsto vert det satsa på god og stadtilpassa ny arkitektur. Dei offentlege bygga, rådhus, kulturhus og buss-stasjon var eksempel på dette. Og det var sett grense for byggehøgd.
Inn frå høgre
Lite hus
Fleire ulike stilar
Kulturhus
Bustadbygg
Kontor for byutvikling og utdanning
Til slutt
Dermed har vi også vore på denne delen av Tenerife. Truleg kjem vi tilbake til øya fleire gonger. Vi utgjer jo no strengt tatt ein del av den veksande aldrande befolkninga i Nord- og Mellom-Europa, på flukt frå vinteren. For det skal seiast: her er ikkje mykje ungdom å sjå. Heller ikkje mange landsmenn, for dei held seg vel helst på naboøya Gran Canaria.
Vi er tilbake i Bergen, som allereie i februar er blitt nesten skremmande vårleg, med blomstrande krokus i hagen. Men etter kvart går turen igjen mot nord. Som med trekkfuglane.
Med nedbørsrekord, på full fart inn i seinhaust og med vinter i sikte må det vere lov å drøyme seg til andre stader. Ofte stoppar det med draumen, men denne gongen, for tre veker sidan, vart det realitet. Plutselig hadde vi bestilt reise til Spania. Vi er ikkje åleine, lik trekkfuglene flyg kvar haust ein bråte pensjonistar same vegen. Men sidan vi likar å tenke på oss sjølv som individualistar og pionerar med sans for reisemål litt utanfor allfarveg, måtte vi jo unngå å hamne i flokken av jamnaldringar og turistflokkar på kyststripa der sør. Så kor skulle vegen gå?
Ein liten kvil framfor katedralen i Malaga
Malaga
I Andalucia hadde vi vore før, for atten år sidan. Då besøkte vi dei mest kjente byane og attraksjonane. Vi hadde allereie vore i Sevilla, fått med oss moskéen i Córdoba, Alhambra i Granada, Ronda, Gibraltar, og Pico Veleta, nest høgaste fjelltoppen i Sierra Nevada. Så dét var unnagjort. Men vi hadde også vore på turar i flott natur og sett interessante landsbyar i meir avsidesliggande strøk. Vi kunne derfor tenke oss eit gjensyn med desse sidene av regionen. Så vi satsa denne gongen på det rurale Andalucia.
Al-Andalus er det arabiske namnet på dei delane av Iberia som var under muslimsk styre frå 711 til 1492. Det var i Andalucía muslimsk styre varte lengst. I 755 gjekk Abd al-Rahman I i land i Almuñécar og etablerte seg som emir med hovedstad i Córdoba. Då den kristne kongemakta gjenerobra Spania vart muslimar og jødar fordrivne. Granada, som var den siste muslimske bastionen, fall i 1492.
Lecrin-dalføret er midt på kartet. Pinos del Valle er merka av sør for Dúrcal
Valle de Lecrin – Pinos del Valle
Utsikt frå Ermita Cristo del Zapato over Lecrin-dalen med Pinos del Valle i forgrunnen. Beznar-dammen og nabolandsbyar i bakgrunnen. Pinos er delt i øvre og nedre del, med kvar si kyrkje.
Det vart fly til Malaga og ei ei overnatting der, samt besøk på Picasso-museet, før vi i leigebil tok fatt på ein ca halvannan times tur aust- og nordover. Vi hadde bestilt overnatting på to stader vi aldri hadde høyrt om. Først fem netter i landsbyen Pinos del Valle i Lecrin-dalen, deretter tre netter i Almunecar ved kysten, på strekninga kalla Costa Tropical eller Costa Granada. I Lecrin-dalen finn vi opptil fleire av dei «kvite byane» Andalucia er så kjent for. Granada er ikkje langt unna, berre ein halvtime mot nord på den nye motorvegen. Takk vere god tilgang på vatn er landskapet grønt og frodig. Her blir dyrka mange slag frukt, nøtter, mandlar og oliven, og dette dominerer kulturlandskapet. Vintrane kan vere kalde her ved porten til Sierra Nevada, sist vinter ned mot 9 minus i Pinos fekk vi høyre. Pinos ligg 700 moh.
Valle de Lecrin – Lecrin-dalen
Lecrin-dalen tilhøyrer provinsen Granada og har 22 500 innbyggjarar. Som mange andre stader på landsbygda både her og heime flyttar ungdomen til byane mens dei gamle blir att. Fråflytta hus blir til fritidsbustader, eller er til sals. Vi såg mange «Se vende» skilt. I Pinos går det buss berre to gonger dagleg, dette betyr at folk er avhengige av privatbil, sjølv om gater og smau i desse gamle byane på langt nær er tilpassa biltrafikk.
Dagligvarebutikken vegg i vegg med kyrkja
Mest eldre å sjå i landsbyen
Det var full klaff med val av overnattingsstad. Her har Anne frå Nederland og Martin frå England i eitt års tid drive bed and breakfast i Casa Aire de Lecrin, ei nydeleg restaurert og smakfullt møblert gamal bygning. Svært hyggelig og hjelpsamt vertskap, inkludert dei tre sjarmerande huskattane som held gjestane med selskap når dei (kattane) er i humør til det.
Takterrassen
Frukostrom
Frukost
Rom
Huskatten ved frukostbordet
Vart litt seint i går
Første kvelden i Pinos tok vi turen til kafeen Venecia, einaste serveringsstad i landsbyen. Her får ein drikke, tapas og ein enkel dagens rett, alt etter kva verten finn på den dagen. Det er dette som er treffstaden, både for lokalbefolkninga og dei som måtte komme utanfrå. Vi såg svært få andre turistar. Truleg er det fleire å sjå andre tider på året. Sierra Nevada er snøsikker og trekker skituristar også til Pinos i vintersesongen.
Dagen etter var det ut på tur, ein time i siksak på grei turveg opp fjellsida til Ermita Cristo del Zapato på 1000 moh med flott utsikt. Det er elles plenty med turmulegheiter i nærområdet.
Utsikt til Ermita Cristo del Zapato frå terrassen
På veg oppover
På toppen
Gorafe
Eg hadde på førehand googla meg fram til ein stad som fanga min interesse. Forutan i geografi har eg ein smule fagleg bakgrunn i arkeologi, og område som kombinerer interessant natur og forhistorie oppsøker eg svært gjerne. I eit dalsøkk ein times køyring nordaust for Granada ligg landsbyen Gorafe. Byen ligg i eit vakkert canyon-landskap, men framfor alt finn ein her ein av dei største konsentrasjonene av førhistoriske gravfelt i heile Europa.
Gorafe med omgjevnader
Her er det oppretta ein megalittpark (megalitt = stor stein) som inneheld gravkonstruksjonar (dolmener eller dysser), 240 i alt, frå yngre steinalder/bronsealder. I tillegg er her holer i fjellsidene som både har vore bustader og etter soga også tilfluktsstad for araberane då dei vart jaga ut under gjenerobringa på slutten av 1400-talet. Den dag i dag er det bustader inngravd i fjellet, nokre av desse kan leigast.
Gravkammer i dalsida ved Gorafe
Gravfelt på platået over Gorafe
Ein av megalittene (dyssene) ved Gorafe
Byen har eit informasjonssenter av nyare dato, men dette var stengt. Truleg var dette på grunn av siestaen som bl.a. har som resultat at det ingen stader er muleg å få seg middag mellom klokka 16 og 20, det gjeld alle landsbyane vi besøkte. Dei lokale sørger for å få i seg dagens hovedmåltid tidleg på dagen, noko vi også gjekk over til. Går ein ut om kvelden for å ta eit glas får ein likevel eit fat med litt tapas å bite i. I Gorafe fekk vi oss ein god og rikeleg lunsj på det beskjedne lille gjestgjevariet. Vi hadde verkeleg kjensla av å vere avsides og åleine turistar denne dagen.
Gorafe
Holebustad i Gorafe
Gorafe
Vi tok ein tur opp i fjellsida, her går sti til det som skulle føre fram til enda fleire gravfelt. Eg snudde ganske snart fordi eg er blitt utruleg pysete i bratte nedoverbakkar med lause småstein (etter to tidlegare fall med brot i arm og handledd). Også min sambuar vendte tilbake etter ei stund utan å ha nådd fram til gravene.
Regionen Alpujarra ligg i sørskråninga til høgfjellsområdet Sierra Nevada, som i dag er nasjonalpark. Området var i tidlegarere tider bebudd av berberar med røter i Nord-Afrika, og den spesielle byggeskikken her har sitt opphav derifrå. Her ligg tre landsbyar på rad og rekke: Pampineira, Bubión og Capileira, på ca 1200 moh.
Fredsavtalen etter gjenerobringa i 1492 gav den muslimske befolkninga i kongedømmet Granada rett til å leve som før og utøve sin religion, men forsøk på å konvertere dei til katolisismen førte til opprør og borgarkrigar. Den siste braut ut i Alpujarras i 1568. Under den spanske borgarkrigen 1936-1939 var området hardt råka, og geriljakampar heldt fram her sjølv etter at nasjonalistene hadde gått av med sigeren.
Bubión
Hus i Bubión
Capileira
Vi var her for 18 år sidan og har sidan ofte hatt i tankane å gjenta besøket. No var vi her, klar for å gjenta rundturen innover dalføret frå Bubión via Capileira. Langs stien er det stadvis tett vegetasjon, mellom anna av ville kastanjetre og bærbusker. Dalen og elva kryssar ein to gonger. Turen var like fin som før, men bakkane var merkeleg nok blitt brattare…
På tilbaketur opp dalsida etter elvekryssing nr. 2
Start på turen. Toppane i Sierra Nevada i det fjerne. Vi ser Capileira.
På heimveg hadde vi eit stopp i Lanjaron som er kjent for sine vasskjelder og fontener.
Gjennom frukthager og langs vassvegar
I nabolaget til Pinos del Valle er det meir å finne på. Ei merka turløype går nede i dalen, i frodig landskap, langs vasskanalar og bekkar, gjennom frukthagar med sitrusfrukter, avokado, oliven-, fiken-, valnøtt- og mandeltre. Ein startar frå Melegís (næraste nabolandsby, som også kan skilte med ein OK restaurant) og er innom Restabál, begge idylliske og typiske landsbyar. Etter lunsj i Melegís vart det også ein svipptur til Conchar, ein av dei andre landsbyane i dalen. Apropos restaurant: ein ettermiddag tok vi turen til Nigüelas som ligg i ein sidedal på austsida, ved foten av Sierra Nevada. Torsdagar kan ein nemleg gjere eit kupp og få to pizzaer for ein på «la Tasca»!
Vandring gjennom frukthagar
Ikkje modne enno
Vassleidning
Framfor kyrkja i Melegís. Katten er også på søndagstur.
Mosaikk i Conchár
Paella med hummer på Los Naranjos i Melegís
Almuñécar
Men no sto Costa Granada, også kalla Costa Tropical, for tur. Ein kan jo ikkje la sjansen gå frå seg til å kjenne litt på Middelhavet når ein er på dei kantar. Som sagt hadde vi sett oss ut Almuñécar – ein by vi aldri hadde høyrt om. Her ved kysten ligg forresten fleire mindre byar som i alle fall for nordmenn flest er mindre kjent enn andre turistmagnetar på Costa del Sol.
På gamlevegen ned til kysten
Vertskapet i Pinos oppmoda oss om å velje gamlevegen frå Lecrin-dalen over fjellet, via Otivar og ned til kysten. Denne vegen går over eit relativt aude og forlatt område der størstedelen er naturpark , i skarpe svingar i særs sidebratt terreng. Ingenting for dei som er skeptisk til høgder, men ei oppleving i seg sjølv. Imponerande vegbygging.
Utsikt frå borgen San Miguel.
Historisk er Almuñécar meir enn interessant nok. Byen var grunnlagt rundt 800 f.Kr. av fønikarane og fekk namnet Sexi. Etter kvart, rundt år 200 f.Kr., kom romarane som hadde som mål å legge under seg dei fønikiske koloniane i Spania. Byen fekk namnet FirmiumJuliumSexi. Her var romersk koloni i ca 700 år. Under det fønikiske styret var det etablert et anlegg for fiskesalting, dette vart videreutvikla av romerane, som også etablerte fleire akvedukter i området for å sikre vassforsyninga. Det romerske imperiet utgjorde ein enorm marknad for fiskeprodukta herfrå. Anlegget vart utgravd på 1970- og 80-tallet og ligg no som ein av byens hovudattraksjonar i Majuelo-parken, der det også er botanisk hage og skulpturpark.
Informasjon om fiskeanleygget
Fiskekummer
Etter at det vestromerske riket gjekk under på 500-talet, kom ei germansk gruppe – visigoterane – som på mange vis tok opp i seg romersk kultur og språk. Men den 15. august år 755 gjekk prins Ymayyad Abd-al-Rahman i land i byen, og det var starten på den muslimske (mauriske) æraen i Andalucía. Gamlebyen sine gater og bygningar skriv seg i stor grad frå denne tida. I 1492 var det slutt på det muslimske styret, og den katolske kongemakta overtok.
Mosjonsanlegg for eldre i parken
I den botaniske hagen
Den andre hovudattraksjonen i byen er borgen San Miguel som vart bygd av romarane ca 100 f.Kr, kraftig utvida av araberne då dei kom til makta og deretter ombygd av dei kristne etter gjenerobringa i 1492.
Cueva de Siete Palacios – no bymuseum
Frå museumsutstillinga
Rett ved borgen ligg «Cueva de Siete Palacios» (Grotten med de syv palass), som eigentleg er restar etter eit palass frå romertida. Underleg nok tente dette som sosialbustader fram til 1970-talet. No er det bymuseet som held til der.
Statuen av Abd-al-Rahman
Byen er godt forsynt med badestrender og vatnet er turkisblått og reint. Det var god plass på stranda og vatnet hadde perfekt temperatur no i starten av oktober. Den trivelege byen byr på god trim, her er bratte bakkar og trapper og smitt og smau, nett som i Bergen.
Strandpromenaden
Vi budde på Hotel el Palacete del Corregidor som held til i ei ærverdig eldre bygning i gamlebyen. Takterrasse med utsikt, og gyngestol på balkongen!
Gardsrommet på hotellet
Balkong med gyngestol
Duene kastar seg over frokostrestane på takterrassen
Etterord
Vi er tilbake i Bergen, der det i skrivande stund har falle over 690 mm nedbør siste 30 døgn. Det er ca 150 mm meir ein gjennomsnittleg årsnedbør for Bardufoss, der eg har min sekundærbustad. Eg er ikkje tilhengar av å fly utanlands i tide og utide, vi har eit klima å ta ansvar for. Weekend-shoppingturar til storbyar held eg meg unna. Men eg meiner at det må vere legitimt for gjennomvåte bergenserar å søke ly ei stund i eit land som i september-oktober har perfekt sommartemperatur for oss nordbuarar!
I dagens Bergens Tidende får eg plutseleg auge på ein annonse for Vitus-reiser, som – tru det eller ei – annonserer for langtidsferie i, ja, nettopp Costa Tropical og Almuñécar. Det var irriterande å sjå at nokon andre allereie hadde oppdaga det eg trudde var eit lite kjent reisemål. Så feil kan ein ta!
Vel heimkomen frå sommaren i nord hadde eg så smått begynt å sjå fram til turane i nærområdet, der terrenget ved Munkebotn utgjer kjerneområdet for oss her i ytre Sandviken. Riktignok har området rundt Munkebotsvatnet ei tid vore prega av anleggsarbeid. Her skulle den gamle murdemninga utbetrast etter pålegg frå Norges energiverk NVE, ho var lekk og utstabil sa dei. Etter kvart skulle heile friluftsområdet ved vatnet framstå i ny drakt. Vatnet vart tørrlagt og idyllen tilsvarande redusert, men det var midlertidig, og sikringstiltak bør ein jo ikkje protestere på. Så langt så godt.
Demninga i nordenden av Munkebotsvatnet før arbeidet med damsikring tok til.Munkebotsvatnet hausten 2017. Her går turveg vidare mot Fløyen.
Demninga som brast
Så skjer altså det fatale den 22 august, etter at ikkje heilt uvanleg bergensk nedbør hadde fylt opp vatnet. Den midlertidige fangdammen ryk, vatnet fossar ned gjennom dalen nedover til Eidsvåg. Dette har no prega nyheitsbiletet både lokalt og også nasjonalt den siste tida. Her har vore mange aktørar. Oppdragsgjevar er Bergen kommune med politisk leiing og fagetat, fleire konsulentfirma har vore inne i biletet, forutan utøvande entreprenør og sjølvsagt brannvesenet. No skal det granskast, skyld fordelast og svar finnast på korleis dette kunne gå så frykteleg gale. Og opposisjonen i bystyret ser sjølvsagt sitt snitt til å rasle med sablane. Dette kjem til å vare ei stund.
Informasjon om prosjektet
Demninga etter brotet
Eg skal ikkje ta stilling til kven som har skylda. Det er nok av sjølvutnemnde ekspertar som veit betre, ristar på hovudet over den toskete fangdammen bygd av lausmassar utan overløp, at ein ikkje kunne føresjå at det kom til å falle regn som vanleg på denne tida osv. osv.. Mange nyfikne har funne vegen opp for å sjå, slik sett har det kanskje stimulert til meir turgåing, altså fremjing av folkehelsa.
Vassmassar har det med å føre til landskapsendringar når dei bryt seg laus. Ja, her knakk svære tre som fyrstikker, grus og stein dekker no søkket nedstraums demninga. Skadene på vegen er reparert så trafikken av turgåarar og syklister held fram. Men ein kan jo sørge litt over det som er gått tapt. Blant anna forsvann den vesle hytta «Never» som var oppført av Bergen Arkitektskole i 2016 og som låg idyllisk til ved innløpet av Langevatn. Restane kunne ein no sjå flytande i eit brunfarga vatn.
Hytta «Never» 4. januar 2018.Restar av Never etter flaumen. Foto: Bergens Tidende
Litt bortanfor mellom Munkebotsvatnet og Langevatnet ligg Indianersletten – eit populært turmål for barnefamilier og barnehagar på tur. Mirakuløst nok er gapahukene blitt ståande, men her skal det nok litt opprydding til før bruksverdien blir den same som før.
Indianersletten med gapahuk etter flaumen.
Langevatnet, som ligg nedstraums for Munkebottsvatnet, vart mottakar av flaumvatnet og massar som følgte med. Eg veit ikkje kor lang tid det vil ta før brunfargen forsvinn frå Langevatnet. Fleire andefamiliar har vatnet som sin faste opphaldsstad. Vi får håpe dei fortsatt vil finne seg til rette.
Møteplass for folk og ender i LangevatnetSom regel utrygg skøyteis på Langevatnet.
No får det vere nok om denne ulykksalige hendinga. Ho er ikkje på topp i nyheitsbiletet lenger, og mi sorg over tapt landskapskvalitet har dempa seg litt etter som dagane er gått. Det finst jo verre ting i verda.
Mykje av det som er blitt ein integrert del av naturmiljøet vi ferdast i når vi går på tur er kulturminne og vitnar om ei tid då lokale vassressursar vart nytta til næringsliv og samfunnsbygging. Denne siste hendinga er eit nytt kapittel i soga om vassressursane i Sandviken. Så no nyttar eg høvet til å ta temaet eit skritt vidare. Det historiske har eg forøvrig vore inne på tidlegare i Bygge mur.
Før eg går vidare tar eg med eit par bilete frå Langevatnet der det står restar etter eit gamalt oppmurt ishus, som vart brukt til å oppbevare isblokker. Der er også ei murt kai i vatnet.
Restar av ishuset ved Langevatnet.Kai ved ishuset, Langevatn.
Storemøllen
Når vi går tur på Sandviksfjellet og i området rundt Munkebotsvatnet og Langevatn går vi i nedslagsfeltet til historisk viktige bedrifter. Dei fleste vatn og dammar på Sandviksfjellet vart nytta som vassmagasin for møllebruka Småmøllen og Storemøllen, dels også for Eidsvåg. Grensa mellom gardane Store Sandviken og Eidsvåg går midt i Langevatnet.
Munkebotsvatnet inngår i Storemøllevassdraget. Vassdraget har avløp gjennom Munkebotselven (middelalderens Gunnildarå) til Storemøllen, omlag ved Elsero/Gamle Bergen Museum. Namnet Gunnildarå gjekk ut av bruk og seinare vart nemninga Munkebotselven og Storemølleelven nytta om ein annan. Vassdraget er i dag lagt i rør. Meyervatnet er eit anna namn på Munkebotsvatnet, etter Meyer-familien som var verkseigarar ved Storemøllen frå 1871 til 1959.
Storemøllen vart anlagt ved Storemølleelven i 1617, men her kan ha vore kvernhusdrift tidlegare. Området tilhøyrde Store Sandviken gods. I 1653 omfatta Storemøllen tre møller, to kornmøller og ei kopparmølle. Då Didrik Hagelsteen overtok Store Sandviken møllebruk i 1748 inneheldt eigedomen våningshus, sjøboder, møllehus, diker og demningar med tilhøyrande inventar. Familien eigde Storemøllen i fem generasjonar heilt til Meyerfamilien overtok i 1871. Ved århundreskiftet var Bergen landets største mølleby. Bergenske kornprisar vart til og med registrert på Chicago-børsen. Det vart pengar av dette, noko som mellom anna ligg til grunn for etableringa av Rasmus Meyers samlingar (noverande kunstmuseum Kode 3).
Nyedammen i Munkebotn, ein gong drikkevasskjelde for Neevengården (no Sandviken) sykehus.
Anlegget var forholdsvis intakt til 1960, då eit våningshus fra 1834, møllene og rekka av sjøboder vart rivne. Det eldste våningshuset vart rive i 1972. Ein slipp og ein mekanisk verkstad vart drive til 1959. Vassdraget vart ekspropriert av Bergen kommune i 1950 og innlemma i byens drikkevassforsyning. Mølledrifta hadde då tatt slutt. I 1961 reiste Vaksdal Mølle (no Norgesmøllene AS) eit lager på området. Verksemda vart nedlagt 1991.
Midtmøllen er restaurert og er no ein del av Gamle Bergen museum.
MidtmøllenStoremøllen med pakkhus (1887), mølle (1874) og Hagelsteens hovedhus (1834). (Fotomuseum Bergen)
«Vannkrigen»
Tilgang og rettar til vassressursane var ikkje heilt uproblematisk og konfliktene har fått nemninga «vannkrigen». Langevatnet har sitt naturlege utløp mot Eidsvågsida og vatnet herfrå vart nytta i Eidsvåg som drikkevasskjelde. Meyervatnet (Munkebotsvatnet) som ligg høgare enn Langevatnet har naturleg avløp mot Munkebotn. For å auke magasinkapasiteten i Meyervatnet hadde mølleeigarane i Storemøllen bygd diker i begge ender av vatnet. Etter ein overenskomst skulle overflødig flaumvatn i Meyervatnet kunne overførast til Langevatnet.
For å auke tilsiget til Munkebotsstemma fekk dåverande verkseigar Arnold Meyer rundt 1900 leidd vatnet frå fjellområda ovanfor Ravneberget og Orretua ned til vatnet ved hjelp av eit sinnrikt kanalsystem («Mr. Kvikk»). Tidlegare hadde dette vatnet rent ned i Langevatnet og vidare mot Eidsvåg. Restane etter kanalsystemet ser ein langs stien som går til Kvitebjørnen via Ravneberghytten og Sandvikshytten. Dette er no under restaurering. I 1916 vart Storemøllen stevna for retten for å ha heva dikene her slik at det kom mindre vatn i Langevatnet. Meyer vart frikjent. Det hadde også vore rettssaker tidlegare.
Storemøllen i dag
Etter at Norgesmøllene avvikla overtok dei kinesiskfødde Brødrene Hui eigedomen. Ein kort periode var her bl.a. marina og restaurantdrift og diverse anna forretningsverksemd. Men så fann ein ut at her skulle byggjast bustadblokker. Planane var omstridde, men vart godkjent av Bergen kommune og i dag er bygga i ferd med å bli ferdigstilte.
Illustrasjon frå bustadprosjektet i Elsero. Foto: Link arkitekter.
Der sluttar soga om Storemøllen. Eg har forøvrig tidlegare gitt uttrykk for kva eg meiner om «byfornyinga» i strandsona i Sandviken i Med hjarte på/i/for rette staden.
Jo Gjerstad, Ytre Sandviken – fra Hellemyrsfolket til moderne bydel, artikkel om Munkebotsvassdraget og Store Sandviken møllebruk
Jo Gjerstad: Munkebotsvassdraget i årsmelding 2001 for Bergen Skog- og Træplantingsselskap
Vannkrigen i Sandviksfjellet – kampen om vannrettighetene til mølledriften i Eidsvåg og i Store Sandviken. Foredrag av Anders Haaland i Sandvikens kulturhistoriske forening 4.6.2002.
No er vi ved vegs ende. Med sommaren altså. Vi har vore på vår årlege biltur nordover. Om lag 400 mil er tilbakelagt i dette lange landet. Litt for langt for dei som har interesser og tilhøyrsle både i nord og sør. Lange etappar langs delvis keisame E6, om ein då ikkje sørger for å ta avstikkarar undervegs.
Trøndelag
Indre Fosen
Det meste fèr vi fort forbi, men eit par stopp blir det jo. I år vart det Indre Fosen i Trøndelag som fekk ein visitt. Nærare bestemt Råkvåg, som har den lengste bryggerekka i Norge utanfor byar. Råkvåg ligg ved Stjørnfjorden, som ein gong var ein av landets beste sildefjordar. Dette skapte arbeidsplassar, ikkje minst for kvinnene. Det var også dei kvinnelege arbeidarane på hermetikkfabrikken som sto for den første streiken på Fosen-halvøya nokonsinne. Bakgrunnen for streiken var at dei fekk mykje mindre betalt enn mennene. Utstillinga på Kulturbrygga illustrerer historia. Det er mykje liv og røre i Råkvåg om sommaren, med sommergjestar som fyller overnattings- og serveringsstader. Sjølv inntok vi eit godt fiskball-måltid her.
Bryggerekka i Råkvåg
Kulturbrygge med utstillingar
Utstilling som vist kvinner i arbeid på hermetikkfabrikken
Vi stoppa også i Rissa, på staden for Rissa-raset i 1978. I løpet av 45 minutt raste 5–6 millionar kubikkmeter leire ut frå eit område på 330 mål og etterlot ein skredkant på 1,5 kilometer. Femten gårdsbruk, to bustadeigedomar, ei hytte og eit grendehus forsvann heilt eller delvis i leirmassane. Ein person omkom. Skredet førte også til store materielle skader på tettstaden Leira på motsett side av Botnen, då ein tre meter høg tsunami slo inn kort tid etter at hovudskredet gjekk.
Informasjonstavle om raset
Minnestein om Rissaraset
Noverande landskap der raset gjekk
Snåsa
Dette var ikkje einaste stoppet i Trøndelag. Vi overnatta på Snåsa hotell, som hadde sine glansdagar i tida då Joralf Gjerstad – «Snåsamannen» – praktiserte sine evner. Det spørs om ikkje botnlina for hotellet kjem til å sjå annleis ut no når han har gitt seg. Men Snåsa, som inngår i det sørsamiske området, er uansett verd eit besøk. Ved Snåsavatnet finn ein også «Bølareinen«, som er hovudmotiv i eit større helleristningsfelt som ligg nokre hundre meter ovanfor vatnet. Det er berre å forlate E6 og velje austsida av vatnet i staden.
Då Snåsamannen fylte hotellet
Bølabua – kafé og tilgang til helleristninger
Når det gjeld overnattingar på turen nordover, hoppar eg over Vågåmo og overnattinga på hotellet der. Dit nådde vi etter å ha lagt vegen over Fillefjell og Valdresflya, slik som i fjor. Frå Snåsa bar det strake vegen nordover, og før midnatt same dag kunne vi låse oss inn i min andre bustad i Sundlia i Bardu. Deretter var det som vanleg to-tre dagars innsats med grasklipparen. For her har grasproduksjonen vore normal, i motsetnad til sørpå der tørken har ført til fôrmangel og nødslakt. Eg skal ikkje no ta oppatt mine bekymringar om tilgroinga på bygdene, det har eg ytra meg om tidlegare. Kanskje ei løysing kunne vere å innføre geiter, slik som dei har gjort på byfjella i Bergen? Dei kunne nok hamle opp med gras, ugras og kratt på dei gamle ekrene, både i bratte bakkar og på flatene. Det er mykje ressursar som kunne vore nytta både til landskapspleie og matproduksjon.
Troms
Så gjekk no dagane, det vart stadig varmare inn mot månadsskiftet juli/august. Dag etter dag med temperatur på 30-talet, opp til 33 grader. Høge sommartemperaturar på desse kantar er no ikkje heilt uvanleg når høgtrykket ligg trygt plassert over Kolahalvøya. Men det vart litt spesielt i år. Eg kan forsikre om at vi aldri før har ete frukost ute i hagen, i skuggen. Kven saknar vel Syden då?
Barduelva på sitt beste. Istind i bakgrunnen.Barduelva i nedre del, før dammen ved Bardufoss, er flott til padling.
På heimlige trakter blir det helst gjensyn med kjente og kjære turmål. Barduelva, Nessan, Sundlifjellet og Kvilarsteinen, for å nemne noko. Og Målselvfossen saman med våre tyske gjester, som hadde med seg hunden Hoshi på ferie. Besøket vart dessverre litt avkorta på grunn av at Hoshi på grunn av ein sårinfeksjon hadde blitt operert hos dyrlege i Steinkjer, og no var det oppstått litt problem med dette.
Dieter og Martina med bandasjert Hoshi ved Målselvfossen.
Senja
Vi ville jo gjerne vise fram litt meir av landsdelen, og då var Senja eit opplagt val. Temperaturen var stigande. Første stopp på den nasjonale turistvegen på Senja var Ersfjordstranda, som denne dagen var fylt med folk som bada og kosa seg. Her finn vi også den berømte «Gulldassen».
Ungdomen leikar seg på beachen i Ersfjord
På den spektakulære rasteplassen Tungeneset tok vi farvel med våre tyske vener.
Kafferast med bollar på Tungeneset. «Djevelens tanngard» i bakgrunnen.
Ersfjordstranda er ei perle, men det spørs om ikkje ho vert slått av stranda i Bøvær like utanfor Skaland, der vi overnatta. Blikkstille på havet, perfekt for padletur til holmane utanfor Hamn. Ein dag vi ikkje gløymer. Og på tampen av dagen ein visitt til Kråkeslottet, der det i juli var kunstfestival.
Ut å padle frå Bøværsstranda. Kråkeslottet i bakgrunnen.
Strandhogg på holme, med dukkert i havet.
Utanfor kyrkja i Skaland står ein byste av Ingrid Bjerkås, Norges første kvinneleg prest, som etter mykje motstand fekk si første stilling som sokneprest i Berg og Torsken. På same plassen står også minnetavle med namn på dei som omkom då fiskebåten «Utvik Senior» forliste i 1978 etter å ha kollidert med eit ukjent fartøy. Det har i årevis vore debatt om kva som eigentleg hendte. Det er no på trappene ei teaterførestilling om hendinga.
Byste av Ingrid Bjerkås
Minnetavle over dei som omkom ved Utvik senior sitt forlis i 1978
Turen gjekk vidare, til Gryllefjord i Torsken for å ta sommerferja over til Andenes. Dette skal jo vere ei opplevingsreise, der ein kanskje til og med kan sjå kval dersom ein er heldig. Ferjestrekket inngår i praksis som del av den nasjonale turistvegen.
På ferjer i Norges land er det vanleg med serveringstilbod, i alle fall dersom turen er av ei viss varighet. Ikkje slik her. På denne 1 time og 40 minutters overfarten var dei fleste utanlandske turistar. Sjølv hadde vi utsett lunsjen denne dagen, i forventing om ein matbit (og svele!) på ferja. Blodsukkeret var derfor på lågt nivå då vi køyrde ombord. Og lunta tilsvarande kort. Eg vart rett og slett rasande og innstilt på betalingsnekt. Ikkje var det reint på toaletta heller.
Ferjeruta, der selskapet Torghatten for tida er konsesjonshavar, er først og framst retta mot turistar. Ein må punge ut ganske mykje for turen. Prisen for bil under 6 m og 1 voksen passasjer er 882 kr. Med billett kjøpt på Troms fylkestrafikk sin app kostar tilsvarande 662 kr. Det er sjølvsagt ingen turistar som har lasta ned appen. Forvirring var det også med betalinga. Det sto eit oppslag om å betale i ei luke som viste seg å vere stengt heilt til siste halvtime av turen. I det heile tatt, dette er dårleg reklame for turist-Norge.
Andøya
Men vi kom no vel fram til Andøya, med overnatting i Aurora gjestehus som held til i eit bygg i den nedlagte militærleiren i Skarsteindalen. Her er det ulike interessante former for etterbruk av bygningsmassen.
Dagen etter vart ein draumedag. 30 plussgrader på Andøya er ikkje kvardagskost. Vi dro til Bleik på vestsida, og la oss til på den fantastiske Bleikstranda. Opphavleg plan om å padle kajakk ut til Bleikøya vart skrinlagt på grunn av litt for mykje vind. Så vi gjekk glipp av nærkontakt med lundefugl og havørn.
Bleikstranda med Bleikøya bak.
Masse glasmanetar på stranda
Nydeleg kvit sand mellom tærne
Indre Troms
Vi hadde også planar om å utforske øyane utanfor Harstad, men også det vart skrinlagt og vi tok på heimveg. Tropevarmen viste seg å vare i enda fleire dagar. Det vart padletur på Aursfjorden, fjelltur på Myrefjell og strandtur til Fjellfroskvatnet, før det vart regn og torden og temperaturfall til behagelige 20 grader.
Aursfjorden – sidekarmer til Malangen
Rask dukkert
På rasteplassen
På Myrefjell, høgt over Målselv fjell-landsby.Fjellfroskvatnet
No vart det slutt på godvêret for ei stund, og det passa i grunnen bra, for då kunne vi omsider gå i gang med sommarens oppussingsprosjekt, maling av stua. Resultatet er vi vel nøgde med. Sekundærbustaden har no eit diskret retropreg med nokre meir moderne innslag. Min snekkerfar sine møblar er bevart, saman med eit utval av mor sine sofaputer samt familieportrett på veggen, i det vesentlege av besteforeldre- og oldeforeldregenerasjonen. Generasjonane kan også møtast i interiørsamanheng.
Stue etter oppussing
Kjøkken etter oppussing
Så kom nokre dagar med besøk og bærturar. Vêret tok seg opp til normal og behageleg turtemperatur. Det er ikkje tilfeldig at turane nordover blir lagt til tida då fjellets gull modnast. Ikkje beste moltehausten i år, men rikeleg med blåbær.
På Kvilarsteinen
Rast ved Steinvatnet på Sundlifjellet
På heimveg
Det vart etter kvart på tide å vende nesen sørover igjen. Det vil i år seie E6 utan anna stopp før Trondheim enn overnatting i Mo i Rana. Sjølv om strekningane her ikkje når heilt opp i konkurransen med Lofoten og andre spektakulære område langs Nordlandskysten, er det nok av landskap som kan nytast. Ingen andre stader i landet ser ein slike reinskurte og utsøkt modellerte fjellsider. Og frå ferja Bognes – Skarberget kan ein innover mot Tysfjord også sjå Stetind, kåra til Norges nasjonalfjell. Kråkmoberget er eit anna ikonisk fjell langs vegen.
Stetind dukkar opp i synsranda
Kråkmoberget
Trondheim
Den 17. august var vi inviterte til doktordisputas og påfølgjande middag i Trondheim for min nevø som har fått utdelt gode matematikkgener. For min sambuar vart det også gjensyn med tidlegare studiestad, for meg var det første besøk på Gløshaugen der Norges teknisk-vitenskapelege universitet NTNU held til. Prøveførelesinga med tema «Deep learning» (stikkord maskinlæring/kunstig intelligens) og disputasen om doktoravhandlinga med tittel «Discrete gradient methods in image processing and partial differential equations on moving meshes» gjekk sjølvsagt milevis over hovudet på dei fleste av oss familiemedlemene. Men vi fekk i det minste innblikk i korleis dette kan anvendast. Mellom anna kan metoden brukast til å fylle inn ufullstendige bilete. Eit konkret eksempel er korleis det litt sundrivne gamle biletet av min mors sitt yndlingssøskenbarn kunne reparerast!
Gjensyn med gamle trakter
Torbjørn presenterer doktoravhandlinga
I trappeoppgangen i elektrobygget der disputasen fann stad er det eit veggmaleri som nok illustrerer den historiske mannsdominansen ved denne institusjonen. Dette har betra seg, men i realfaga er kvinner framleis i mindretal.
Veggmaleri i elektrobygget på NTNU
Utsikt frå Gløshaugen, NTNU
Vi hadde eit ærend i Oslo og dermed vart det ein ny variant sørover, til Røros og vidare gjennom Østerdalen, der vi denne gongen ikkje stoppa på Tynset, der mykje av slekta stammar frå. Frå Oslo nøyer eg meg med eit bilete frå Akerselva, som også ser ut til å vere i bruk til kajakkpadling. Etter ein dag i Oslo var det rett heim til Bergen over Hardangervidda.
Røros
Med kajakk på Akerselva
Denne oppsummeringa av sommarens opplevingar inneheld hummer og kanari. Men slik er det no både med sommaren og livet forøvrig. Når eg no som pensjonist ikkje vender tilbake frå ferie til jobb slik som før, må eg nesten innrømme at eg får eit snev av limbo-kjensle. Men dagane er ikkje så vanskeleg å fylle likevel, heldigvis. Og når det no ikkje blir reiseblogg på ei stund, kjem eg nok til å snevre inn temaene.
Sommaren 2018 ligg an til å bli tidenes varme- og tørkesommar, førebels. Vi har alt gløymt den seine og kalde våren på Vestlandet og den elendige forsommaren i nord.
Trangen til å reise til varmare strøk i sør har vore merkbart mindre i år. Kvifor reise til middelhavslanda når ein har det fint og varmt her heime? Og ikkje er det vel særleg fristande med utsikter til godt over 40 grader på enkelte reisemål. Kanskje vil vi etter kvart få ein turiststraum motsatt veg for dei som treng avkjøling? På sikt også migrasjon dersom den globale oppvarminga held fram og det vert uleveleg i sør.
For den del treng ein ikkje ha konstant godvêr for å ha det kjekt. For vår del har vi hatt stor glede både av nære område heime, og undervegs på vår årlege tur mot nord. Vi lever i eit land som byr på rikeleg med opplevingar.
Når eg skriv dette er nok sommaren på hell. Eg har ikkje hatt nokon trang til å sette meg ned ved tastaturet i løpet av dei varme sommardagane. Så no blir det oppsummering – i to bolkar. Eg startar i vest.
Sommar i vest
Første varmebølge på Vestlandet kom alt i mai, noko som eg har skrive om tidlegare. Det har vore mange fine turar i nærområda. Supert å tære på eigne energilager utan hjelp av fossile kjelder. Beste verktøyet for å fremje folkehelsa er tilgang på natur i nærmiljøet, meiner eg. Og ein treng ikkje reise langt for å ha flotte naturopplevingar. Så no kjem nokre avsnitt der eg prisar Bergensregionen.
Fløyen
På Fløyen er det tjukt av turistar, samt eit titalls geiter. Geiter er selskapssjuke, nyfikne og ikkje så lite frekke. Dei trivst svært så godt midt i turiststraumen på dei mest befolka turvegane på Fløyen.
Byfjellsgeiter
Geitene er kashmirgeiter frå Radøy som no har fått ein karriére i Bybeiteprosjektet, som er eit samarbeid mellom Bergen kommune, Universitetet i Bergen, UNI Research og NoFence m.fl.. Målet er å hindre gjengroing. Geitene er utstyrte med GPS-halsbånd og er altså tilsette for å gjere ein jobb og ikkje berre vere mottakarar av kos og brødskalkar.
Fløyen er med sine talrike turvegar og stiar det mest befolka byfjellet, men storebror Ulriken byr på fjellterreng der ein kan innbille seg at ein er oppe i høgfjellet. Vi tok turen opp til høgaste punktet denne gongen, på Hauggjelsvarden. På klåre dagar kan ein sjå heilt til Folgefonna, og etterpå kan ein nyte ei forfriskning på restauranten.
Andre nærområde
Ein treng no elles ikkje dra heilt til fjells. Eg vil slå eit slag for dei turvegane vi har utanfor stovedøra. På biletet under passerer ein jobbsyklist Langevatnet, som ligg på vegen frå Munkebotn til Eidsvåg. Det er fleire som har oppdaga dette traséalternativet, som er spesielt veleigna for dei som har skaffa seg el-sykkel. På dei andre bileta ser vi utsikt frå Eidsvågfjellet, og frå Fjellhytten på Midtfjellet. Lett tilgjengelege område, på litt kuperte stiar.
Os
I nabokommunane er det også mykje å oppleva. Ein tur til Lysøen i Os, der ein forutan Ole Bull sin sommerresidens, no museum, også finn 13 km turstiar. Ein av favorittpadleturane våre er rundt Lysøen, med start frå Buena kai og strandhogg i Lysevågen.
Tyssøy, Sund
Sør for Bergen, via undersjøisk tunnel til Bjorøy og vidare på vegfylling kjem vi til Tyssøy. Dette er ei verkeleg perle, både med flott strandområde, kulturlandskap og kulturminne. Her var kongsgård i middelalderen, truleg også kultstad i oldtida.
Tysnes
Sør for Os, etter å ha kryssa Bjørnefjorden med ferje (+ kaffe og sveler!) kjem ein til Tysnes kommune, der folketalet doblar seg om sommaren. På Reksteren har vi arva ei hytte av beskjeden storleik. Vi har hatt mange fine padleturer i farvatnet rundt Vernøy. Men denne sommaren vart det av ulike årsaker ikkje padling her.
I byrjinga av juli går den årvisse Tysnesfest av stabelen, og då vert det liv og røre, med konsertar, marked og ulike arrangement. I år klaffa vêret og det var stor stemning. Det var åpent skip på Statraad Lehmkuhl og M/S Sunnhordland med sine stilige salongar. Her var òg eigen damesalong, greit å vere kvitt mannfolka av og til. Båten gjekk i rute mellom Bergen og Sunnhordland fram til midten av 60-talet.
I år tok vi turen opp til Håheim gård som vi har hørt så mykje positivt om. Ei verkeleg perle. Vi kunne nyte ein utmerkt lunsj i nydelige omgjevnader.
Bergen
Fleire vil kanskje lure på kvifor eg ikkje har skrive om sjølve byen Bergen. Har det ikkje vore fantastisk der no denne flotte sommaren? Joda, men saken er faktisk den at byen mister litt av sin sjarm i tettaste turisttida, når cruiseskipa ligg til kai. Desse kan romme over 3000 passasjerar, fleire enn dei 2800 fastbuande i Tysnes kommune.
Torget er om sommaren omgjort til overprisa fast-food etestader og utsal av diverse sjømat som blir fotografert mens ekspeditørane konverserer på ymse tungemål. Eg har høyrt rykter om at turistar og reisearrangører no har fått mistanke om at dette ikkje er autentisk. Det er riktig oppfatta. Etter kvart har det også reist seg røyster mot omfanget av cruiseturismen på grunn av negativ innverknad på miljø og trivsel. For min del kan eg ikkje begripe at nokon kan trivast ombord i desse gigantane. Etter mi meining bør ingen cruiseskip vere større enn dei nyaste hurtigrutene.
Dette var smakebitar på sommaropplevingar heime i og rundt Bergen. Men eg har jo også ein heim i Nord-Norge, 170 mil frå Bergen. Det kjem eg tilbake til i neste innlegg.
Den 6. februar er samefolkets dag. I det høvet vil eg gjere litt ære på dagen ved å sjå nærare på samane si historie i Indre Troms. Eg er ikkje same, men har røter i dalføra som var i bruk av samar lenge før dølane sørfra innvandra til Bardu og Målselv på 17- og 1800-talet.
Historia om innvandringa frå Østerdalen, Gudbrandsdalen og Trøndelag har for meg, og sikkert fleire, skygga for historia som knyter seg til tida før bøndene sørfrå slo seg ned i dalane, med medbrakte skikkar og kultur. Oppfatninga har helst vore at dei praktisk talt kom til jomfrueleg villmark. Parallellen til koloniseringa av Nord-Amerika og tilhøvet til urbefolkninga er ikkje vanskeleg å sjå.
I løpet av seinare tid har ein måtte erkjenne at historia er meir nyansert. I tillegg til skriftlege kjelder og nyare forskning har arkeologisk materiale fått fram eit anna og meir samansett bilete både når det gjeld tidsdjupne og tidlegare tiders bruk av områda. Det er steinalderfunn frå Altevatnområdet, Dividalen og Viken i Bardu. Frå jernalder og middelalder er det fleire funn av samiske offerplassar.
Når vi ferdast rundt i kultur- og naturlandskap i Indre Troms trakkar vi altså ikkje berre i spora etter våre forfedre og formødre som slo seg ned som bønder her. Vi går også i spora etter samefolket, og til fangstfolket som levde her i yngre steinalder, forgjengarane til dagens samar. Fangstgroper og funn av reiskaper vitnar om stor tidsdjupne. Det er også funne fangstgroper like i nærleiken av der eg vaks opp. Sjølve kommunenamnet Bardu har samisk opphav.
Samane vart tidlegare kalla lappar eller finnar (ikkje å forveksle med kvenar). Dei som dreiv med reindrift vart gjerne kalla fjellfinnar.
Rast på Vakkerlåtfjellet i 2010. Etter gammelt var her reindriftsveg mellom Sørreisa og Sverige.
Grensetvister og samiske rettar
Bardu og Målselvområdet var frå gamalt av eit grenseområde og dermed av interesse for fleire statar. Samane vart kravd for skatt både frå Danmark-Norge, Sverige og Russland. Gjennom fleire århundre var det grensetvister mellom Norge og Sverige, spesielt på Nordkalotten. I 1742 var det oppnevnt ein grensekommisær, Peter Schnitler, som fekk i oppdrag å oppta vitneprov frå bumenn og samar om grensespørsmålet. Protokollane frå dette arbeidet er ei rik kjelde til kunnskap om tilhøva på den tida. Frå eksaminasjonen i Sørreisa i 1743 får vi dei første opplysningane om fast reindriftsveg gjennom Bardu. Her vart også opplyst om korleis området mellom kysten og riksgrensa i Bardu og Målselv vart brukt om sommaren. Dei hadde sine faste plassar, som ved behov vart tillempa av samane sjølv.
I samband med grensetraktaten i 1751 mellom Norge og Sverige vart den såkalla Lappekodisillen vedtatt. Det er ein gjensidig traktat mellom to riker, som garanterte samane sine rettar som dei hadde frå tidlegare. Det vart fastslått at reindriftssamane i kraft av gamal sedvane framleis kunne bruke sine gamle beiteområde og flytteruter på tvers av grensene. Men Lappekodisillen kunne ikkje hindre den norske koloniseringa som kom i Bardu og Målselv.
Samane som møtte nybyggjarane var altså samar frå svensk side. Oppfatninga om at samane brukte dalane berre til transitt, slik det vart framstilt frå fogd Jens Holmboe som var pådrivar for koloniseringa av Bardu og Målselv, stemmer altså ikkje. Det var snakk om lengre opphald på faste leirplassar, og reinflokkane beita også i skog og mark undervegs. Områda i Bardu og Målselv var brukt til sommarbeite for samane for det som i dag er Talma og Saarivouma samebyar på svensk side. Samane hadde også ein leirplass i inst i Skoelvdalen så seint som då far min var ung. Dette tok slutt i mellomkrigstida.
Så – om ein likar det ikkje – det er nok samane som har den lengste historia i desse bygdene. Før dølainnvandringa på 1700-talet var Bardu og Målselv eit av dei gamle kjerneområda for samane. Dette er utdjupa i den interessante artikkelen «Streiftog gjennom den samiske historia i Bardu og Målselv fram til 1940» som ligg ute på Målselv historielag si nettside og som var publisert i lokalavisa «Nye Troms» 23. juni 1988, skrive av Karl Magnor Olsaker (1944-1996). I denne artikkelen tar forfattaren for seg samisk busetting i Bardu og Målselv før 1500, skattelegging av samane før 1700, sjøsamisk bruk av Bardu og Målselv, utviklinga av reinnomadismen på 1600-talet, Schnitlers eksaminasjonar i forbindelse med grensetraktaten i 1751, Lappekodicillen av 1751, reindriftsnæring i Nord-Sverige og Indre Troms 1750-1870, 1800-tallet – konflikter bumann – same, reindriftsnæringa på slutten av 1800-tallet og den samiske bruken i mellomkrigstida og krigsårene 1940-1945.
Det lyt nemnast at det på 1700-talet var sterk utflytting av svenske samar, som på grunn av uår og reinpest måtte oppgi reindrifta. Desse «markefinnene» slo seg ned i bygdene, men i utkantstrøk som var mindre eigna for jordbruk, t.d. i enkelte strøk ovanfor Målsnes i Målselv.
Fleire reguleringar gjennom tidene har påverka samane sine livsvilkår og status. I 1852 vart den russiske grensa stengt for norske samar på veg til vinterbeite i Finland. I 1889 vart den finske grensen stengt for svenske samar på veg til vinterbeite i Finland. Og i 1919 mista svenske Karesuandosamar store sommerbeite i Troms. Dette førte til at halve befolkninga som dreiv med reindrift i Karesuando vart tvangsflytta til område lenger sør. Utviklinga av grensekryssande reindrift er bl.a. behandla av Nils Johan Päiviö i ei av delutgreiingane for Samerettsutvalget i NOU 2007:14 Samisk naturbruk og rettssituasjon fra Hedmark til Troms .
Det fører for langt å gå inn på alle desse tema her. Meir aktuelt stoff er å finne om samerett i Store Norske Leksikon og på regjeringa.no om fortolkingar av reindriftsloven og sameloven.
Men no skal eg sjå litt nærare på forholdet mellom samar og dølar.
Dølane kjem
Bakmennene for koloniseringa av Bardu og Målselv var fogden Jens Holmboe og skoginspektør Nicolai H. Ramm, som såg store moglegheiter for nydyrking og skogsdrift i dei fruktbare dalføra. Bønder sørfrå var best eigna til dette, meinte dei. Det hadde lita tiltru til kystfolket i så måte. I tid fell dette saman med tronge tider i dalføra sørpå, og naturkatastrofen «Storofsen» var óg ein faktor som påskynda flyttinga mot nord.
Sjølv nedstammar eg på farssida direkte frå dei første familiane som kom frå Tynset og busette seg i Bardu i 1791. På morssida er eg etterkommar av innflyttarar til Målselv frå Helgeland, Oppdal og Gudbrandsdalen. Vi kan vel knapt førestille oss kva for eit strevsamt og hardt liv det var for nybyggjarfamiliane. Det heroiske med dette er då heller ikkje blitt underslått i bygdebøker og annan litteratur.
Etter den første innvandringsperioden var det opphald heilt til ei ny innvandringsbølgje kom i 1820-åra og utetter. Seinare vart Amerika målet for dei som søkte seg til andre livsvilkår.
For samane førte innvandringa med seg store endringar. Dei opplevde at nybyggjarane la beslag på område som dei hadde hatt som kvileplassar og rydningar i skogen der reinen kunne beite. Oftast gjekk det fredeleg for seg, men det oppsto også samanstøyt, nokre av dei med alvorleg utfall. Det mest dramatiske var då ein same på Bones i Salangsdalen i Bardu i 1838 vart slått ihjel av bonden og drengen. Rydningsmannen hadde busett seg like i nærleiken av ein fast sommarbuplass for samane. Bonden slapp straff, men drengen vart straffedømt.
I takt med at det vart rydda fleire gardsbruk, vart også utmarka meir intensivt nytta til beite og seterdrift, noko som innskrenka dei areala som tidlegare hadde vore tilgjengelege for reineigarane.
«…For dølenes vedkommende er bevisstheten omkring historie, slekt og avstamning en viktig del av deres selvoppfatning og virkelighetsforståelse, både slik den overleveres muntlig gjennom en aktiv fortellertradisjon og slik den skriftlig framstilles i bygdebøker, årbøker o.l. Fortid, forfedrene og dølenes totale bosetningshistorie i dette nye området har betydning som referanseramme både for å dokumentere kulturbakgrunn og tradisjoner og for å legitimere sin territorielle og gruppespesifikke berettigelse. Fortida er en måte å relatere seg til nåtida, og folk tenker og handler med referanse til denne fortida. Historie er også myte eller symbolske framstillinger slik de overleveres fra generasjon til generasjon. Folk er med andre ord aktive medskapere av sin egen historie ved at de tolker, refortolker og dyrker eller reifiserer sin historie. Dette gir igjen grunnlag for definisjon av hvem man er både som individ og gruppemedlem og er med å bekrefte og forsterke ønsket tilhørighet og identitet.»
Dett er noko som jo kan gjerast gjeldande for døler såvel som samar.
Så kva med dagens situasjon? Så seint som i 2007 var Reinstriden i Troms ei tema på NRK. I dei seinare åra har det vore konflikter grunna svensksamar si ulovlege hyttebygging ved Altevatn. Fylkesmannen har gitt Bardu kommune medhold i pålegget om riving, men på svensk side ser dei annleis på det, og viser til Lappekodisillen og ein høgsterettsdom frå 1968, då samane fekk erstatning for tap i samband med reguleringa av Altevatn. Dette er ikkje heilt enkelt.
Tilhøvet til storsamfunnet
Samane sin status og tilhøvet mellom bumann og same er óg farga av tidsånd og nasjonale forhold.
I motsetnad til samane hadde bureisarane nasjonalstaten i ryggen. Det var sterke nasjonale strømningar i Norge på denne tida. Den nomadiske tilpassinga passa dårleg inn i dette biletet, der idealsamfunnet besto av fastbuande bønder. Jordbruket vart sett på som meir inntektsbringande og dermed til gagn for landet. I 1861 sto det skrive i Tromsø Stiftstidende (gjengitt i Olsaker sin artikkel):
«Det er i Statens Interesse at fremme Bureisningen. Selv om dette skulde skje gjennom den Sterkeres Ret til at træde en ældre, men halvvild og nomadiserende Stamme tilside, saa vilde Staten i Sandhed kun slet røgte sit eget Tarv og Civilizationens Bud ved at lade sig afholde herfra af en – nøiere besett – falsk Rætferdighetsfølelse».
Ja, slikt kunne ein få seg til å skrive i dei dagar.
Samane vart i åra som kom også skulda for å ha flytta skoggrensa. Skogforvaltar Ivar Ruden fekk i 1909 i oppdrag av skogdirektøren å kartlegge eventuelle skadar på skogane i Troms som kunne tilskrivast dei svenske reindriftssamane som oppheldt seg i fylket i sommersesongen kvart år. Basert på inntrykk frå befaringar, notat og fotografi skreiv Ruden rapporten «Fremstilling av en del av den skade som de svenske flytlapper og ren har voldt på skogen i Tromsø amt» (1911).
Frå rapporten «Den svenske Rentrafiks Skade paa Skogen. Lappeleir i Liveltskaret, Bardu.» Foto: Ivar Ruden, Norsk skogbruksmuseum.
Biletet over viser ein samisk leirplass i Liveltskaret i Bardu kommune i Troms. Vi ser ei ung kvinne i samisk drakt som sit på bakken med eit arbeid mellom hendene. Ein mann med dressjakke på overkroppen og lue med blank skygge på hovudet (muligens skogbetjent Olav Foshaug [1869-1937] frå Bardu) sit ved sida av. Bak ser vi eit samisk «stabbur» – eit stativ lagd av bjørkerajer. På dette lagra samane verdiar som skulle haldast unna dei firbeinte.
Ruden var også opptatt av bruken av stadleg bjørkevirke i den samiske byggeskikken. I sin enklaste form besto dei samiske stabbura av tre kvista bjørkerajer, oppsett slik at dei møttes i toppen, men i dei fleste tilfelle gjekk det med 20-40 bjørkestammar. I rapporten publisert i 1911 er han ikkje nådig i si vurdering av skadeomfanget:
«Liveltskaret har været og er et av flytlappernes faste tilholdssteder. De har ned gjennem tiderne med sine gjærder og liggepladser fulgt efter skogen og trykket skoggrænsen ned i hele dalens bredde ca. 3 km. De saaledes avsnauede strækninger er opfyldt av gamle gjærdetomter og ildsteder, der betegner liggepladserne. Vinden feier nu uhindret fra høifjeldet nedigjennem skaret. Gjenvekst forekommer ikke og kunde vel heller ikke – saa ubeskyttet, som marken nu er – leve, selv om spirer til ny skog kom i jorden. Avsnauet areal i denne trakt er ca. 300 ha.»
I samband med 200-årsjubileet i 1988 vart det laga eit fjernsynsprogram om «Nybyggere i sameland» som også tar opp konfliktene med samane som hadde brukt området i fleire hundre år. (Programmet kan lastast ned, sjå lenke nederst).
Bård A. Berg ved UiT Norges arktiske universitet har i sin doktorgrad i historie om utviklinga av den samiske reindrifta i Norge i det 20. århundre (1999) fokusert på tilhøva i Midt- og Sør-Troms. Han peiker på at konfliktnivået mellom reineigarar og jordbrukarar auka i takt med nyrydninga i indre Troms og at dette var bakgrunnen til at det seinare (1883) vart innført ei reindriftlovgiving for heile Norge sør for Finnmark som var heilt på jordbruket sine premiss.
I den seinare tid har også professor Ivar Bjørklund ved UiT Norges arktiske universitet gått hardt ut mot norske myndigheiter og hevda at fornorskinga i dag har eit vel så sterkt nedslag gjennom ulike næringspolitiske tiltak.
Fra Bardudalen. Foto: Schrøder, håndkolorert. Norsk Folkemuseum si biletsamling.
Biletet over er frå Norsk folkemuseum si biletsamling. Biletet er omtalt slik:
Portrett av samisk mann og liten pike. Sommerlandskap med Bardudalen i bakgrunnen. I bakgrunnen sees taket på flere hus og til høyre i bildet kan man se en bro. Den samiske mannen er kledd i kofte og samisk lue, med belte i livet. Piken er kledd i kjole. De står på en eng. På 1930-tallet beitet svenske reindriftssamer i Stordalen i Bardu. Stordalen var da «sommerbeite for svenskelapper» og reinsdyrene vandret frem og tilbake over grensen til Sverige. Den store dusken i lua minner om svenske sameluer. Saarivuoma sameby har etter 2005 igjen tatt i bruk beiteområdene i Norge. Muligens er dette en svensk nomade på vårflytting i Norge.
Dei lure lappane
Alle Bardudøler over ein viss alder har bind I og II av Bardu Bygdebok ståande i bokhylla. Forfattar er Eystein Eggen frå Vingelen i Tolga.
Eg har studert bygdeboka nokså flittig opp gjennom åra. Boka osar av beundring for dei staute og strevsomme nybyggjarane av god ætt frå Østerdalen. Samtidig er omtalen av samane – «lappane» – med vår tids auge nedsettande, ja beint fram rasistisk. Her er eit eksempel, der forfattaren bl.a. skildrar samane sin utsjånad og framferd:
..»Små som de er, virker det nesten komisk å se dem duve fram i regnet og solsteiken med en prangende hodepynt av knallrøde garndusker. Denne buketten henger som overmodne rognebær fram over luebremmen, men lappene er sikkert stolte av stasen, og denne litt makabre sans for sterke farger er ikke undergitt motegalskapen. Den er for dem et nasjonalt symbol. Nede i bygda bruker de å slå seg ned i en bjørkelund og lager en leir av småtelt. Gløgge i oppfatninga og med et smålurt, humoristisk syn på livet omkring seg, farter de omrkring og byr fram huder, skinn, skaller og små souvenirs av horn og bein som de alltid forstår å verdsette etter tidas priser. I så måte synes de å ha fått litt av jødenes klare forretningsinstinkt. Ofte kan de vise et mindre fornøyd uttrykk når handelen går tregt, men ellers har de en godslig og smilende framtreden. De som forstår å omgås lappene, vil alltid vinne seg vennskap og tillit hos dem…»
Og møtet mellom flyttlapper og bønder er skildra slik:
«Med sitt gløgge syn og sin rappe evne til å oppfatte det som skjer, kan lappen vise en skarp intelligens, og her forsto han straks at disse nye bumennene hadde en kraftig og uforferdet karakter som gikk fram på tross mot villmarka og rovdyrene. Mistru og brødnid finnes hos alle folkeslag, og hos nomaden ligger disse to egenskapene på lur ferdig til å bryte ut mot alt som viser overlegne tendenser.»
Dette er dryge ting som naturlegvis ikkje ville kunne passere i dag. Men kven på min alder hugsar ikkje meir eller mindre nedsettande kommentarar frå bygdefolket om lappane? Samane i dag har heldigvis fått endra status, det er kome lovar og institusjonar som skal sikre likeverd og respekt. Verda går tross alt framover. Og snart kjem det ny bygdebok som heilt sikkert har kvitta seg med slike haldningar.
Alle er produkt av arv og miljø. Når det gjeld forfattaren Eystein Eggen d.e. høyrde han til ein familie med sterke NS-sympatiar før og under krigen. Barnebarnet hans, Eystein Eggen d.y. skreiv boka «Gutten fra Gimle» (1993) om oppveksten med NS-foreldre i det som hadde vore Vidkun Quisling sin residens «Gimle». Han hausta sterke reaksjonar frå familien, og i essayet «Familiefortrengninger, eller et NS-barns lange vei hjem» (2000) går han i rette med dei ulike familiemedlemmene, også farfaren. Her kjem han mellom anna inn på bygdeboka:
«….Av og til utmyntes musikken i ord, som hos farfar. Han trakk seg tilbake til sitt Akropolis av tømmer, glodde opp på årstallene1697 – 1943 i mønsåsen og skrev sagaen om da de blonde østerdøler koloniserte Bardu i Troms, et verk som fremdeles inntar en ledende plass blant våre mer rasistiske bygdebøker….»
For meg har det stor verdi å ha tilknyting til, og ikkje minst å kunne vandre i eit landskap som har ei mykje meir mangfaldig og rik historie enn det eg var klar over då eg vaks opp. Så dermed avsluttar eg med å seie: gratulerer med dagen – Lihkubeivviin – den 6. februar!
Mennesker og steder i et nord-norsk landskap En studie av landskapsforståelse og landskapsbruk fra jernalderen til nyere tid. Jon Gunnar Blom, Mastergradsoppgave i arkeologi, Fakultet for humaniora, samfunnsvitenskap og lærerutdanning, Institutt for Arkeologi og Sosialantropologi, Universitetet i Tromsø våren 2012
Eg er på min vanlege midtvinterstur nordpå. Det vil seie Bardu og Tromsø. Eg må ha ein årleg dose mørketidslys for at alt skal vere på stell.
Vakre skyar like før sola kjem tilbake.
For å komme seg nordover – og då meiner eg nord for den delen av landet som har alternative transportmiddel som for eksempel jernbane – må ein ta fly. Og dersom ein skal til Bardufoss må ein nytte flyselskapet Norwegian anten ein vil eller ikkje. På denne flyplassen har Norwegian ingen konkurranse. Det må vere god butikk. Passasjergrunnlaget og inntektene på ruta er sikra i og med at all transport av militært personell må fraktast i fly. Då kan dei jo skru opp prisane, staten betaler. Her kjem aldri tilbod om billegturar. Sjølv med såkalla lågpris må ein må ut med minst tre tusenlappar. Det vil seie det same som ein helgetur til, la oss seie, New York.
Gardermoen for B-laget.
Joda, utan det militære nærveret hadde nok rutetilbodet vore dårlegare for folk i Midt-Troms. Men ein kan jo spørje om sivil persontransport skal vere på Forsvaret sine premiss? For tru ikkje at sivile får vere med på flybussen mellom Bardufoss og Setermoen. Apartheid? Nei stikkord er anbodskonkurransereglar. Nye reglar for fire år sidan gjorde at det vart eigen flybuss for Forsvaret sitt personell, sivile vart utelukka. For å bøte på dette har det inntil nyleg vore eit privat selskap som tok seg av dei sivile, i ein minibuss parallellt med den store bussen med militært personell – med ledige seter. No har selskapet kasta inn handkledet, dårleg butikk, forståeleg nok. Så om ein ikkje har avtale om henting, vert det taxi eller leigebil. Frå kommunane dette gjaldt vart det kravd at felles transport måtte inn som krav i ny anbodsrunde frå 2018. Det skjedde ikkje.
For å kome seg frå Bergen til Bardufoss må ein via Gardermoen. No er terminalane både på Flesland og Gardermoen kraftig utvida og oppgradert i det siste. Det betyr mange skritt og at ein må ha god tid for å kome seg til utgangen. Ekstra ille er det dersom ein på Gardermoen blir vist til B-utgangen. Dei som har opplevd denne veit at ein må traske gjennom endelause trøystelause ganger i ca 10 minutt for å nå målet. Fasilitetane her er i tillegg ytterst spartanske. Og kva for avgangar er det som havnar her då, tru? Mandag 8. januar var det passasjerane til Bardufoss, Tromsø og Alta (og ein avgang til Stavanger) som hamna på B-laget. Tilfeldig? Neppe!
Av passasjerane ser eg jo at det er folk i sin mest gangføre alder som skal til Bardufoss. Denne gongen var det mest uniformerte ungdommar av begge kjønn som fylte setene. Dessutan svært mange polakkar, desse arbeidsinnvandrarane som held folketalet oppe i distrikta.
Eg får jo fyrt opp mitt distriktspolitiske engasjement kvar gang eg besøker landsdelen. Det er mykje å ergre seg over. I likheit med mange andre i distrikta er eg oppgitt over NRK sitt siste påfunn, å sløyfe kvarteret med distriktssending før Dagsrevyen. No er det tre, som regel identiske fem-minutts innslag tre gonger om kvelden, noko som sjølvsagt utelukkar fordjuping, variasjon og kommentarar.
På skitur i løypa til Kampen. Mauken i bakgrunnen.
Men nok klaging no. Det er flott å vere oppe i verkeleg vinter. Nokre skiturar er det blitt, sjølv om føret vart skarpt og utfordrande for litt tilårskomne damer som er redd for brotne bein. At eg no føretrekkjer oppoverbakkar framfor unnabakkar må eg nok tilskrive alderen. Til tross for dette har eg absolutt ikkje noko ønskje om at mi aldersgruppe skal fortene nokon eigen minister, jmf siste tilvekst til regjeringa. Vi må vel jobbe for at alle – uansett livsfase – skal få så gode levekår som mogleg?
Fint å vere inne når frostrosene viser seg på rutene.
Og ein kan kose seg inne med lesestoff. I år har eg lese den prisbeløna «Oppdateringar» av forfattaren Pål Norheim som døde uventa i fjor sommar. Det viste seg at han budde på Eidsvågneset, like i vårt nabolag i Bergen. Ein forfattar som eg ikkje har vore merksam på, han har vore heller anonym hos det breie publikum. Det er alltid fasinerande å lese frå kjente trakter, og for eksempel sjå for seg dei same buss-stoppa som er skildra i boka. Elles har eg lagt bak meg bok nummer 4 i John Michelet sin imponerande serie om «En sjøens helt» og konvoifarten under krigen. Ærleg talt blir det i lengda i overkant maritimt for ein som ikkje er oppflaska med slikt. Eg er av innlands- og småbondeslekt. Men historia til krigsseilarane under krigen er viktig.
Siste sommerfjøset i Sundligrenda – no eit kulturminne
Småbondeslekt ja. Ny bygdebok for Bardu er på trappene. Bygdeboknemnda hadde invitert til ein absolutt siste sjekk av opplysningar ein av dei siste kveldane vi var i Bardu. Vi troppa opp på kommunehuset, der inngangspartiet er pryda både av utstoppa bjørn og ulv. Bardu definerer seg jo som «villmarkskommunen». Det blir spennande å sjå det ferdige resultatet av boka. Det var mykje der som var nytt for meg. Nesten alle gardane i bygda vart ramma av tvangsauksjonar tidleg på 1920 -talet. Bankkriser er ikke noko nytt.
Bardu-bjørnen.
Etter kvart skal eg over i meir urbane omgjevnader. Tromsø internasjonale filmfestival – TIFF – ventar. Og det som høyrer til av sosialt liv på gater og i dei talrike utestadene i Nordens Paris.
Eg har i løpet av året skrive mykje om aktivitetar i nord. Det vart ei veke i nord også seinhaustes, men på sørlegare breiddegrader. Vi heiv oss på ein sydentur til Kanariøyene. Det gjeld å ruste seg mot bergensvinteren og kompensere for det som har mangla av godvêr sist sommar. Vi er ikkje åleine om det. Når haustferien for skulane er overstått er det pensjonistane som fyller opp flya til varmare strøk.
Kart over Tenerife i tysk versjon
På Tenerife, denne største og på mange vis mest imponerande og varierte øya i las Canarias har vi vore før. Vi har stor sans for unike Lanzarote, og det er heller ikkje noko i vegen med Gran Canaria. Men Tenerife har alt det dei andre øyene har og meir til. Og for ein pensjonert geograf er øya eit eldorado. Her kan ein studere alle tenkelege aspekt ved dette faget. Dessverre let ikkje dette seg gjere i løpet av ei veke, men stimulerande er det. Berre tenk på alt det varierte ein kan observere langs gradienten frå toppen av Teide (3718 moh) ned til havnivå, gjennom fleire vegetasjons- og klimasoner.
Denne gongen var likevel ikkje solhungeren så stor at vi valgte den meir solsikre sørsida. Det vart den grøne nordsida, som er langt meir interessant. Vi tok sjansen til tross for blanda erfaring med vêret. På tur ein tidlegare tur i februar fekk vi bruk både for ulltrøye og stillongs. For sikkerheits skuld pakka vi kofferten både med ulltøy og regntøy. Det kunne vi spart oss. Temperaturen låg på 25-30 grader og Atlanteren hadde behageleg temperatur. Riktignok med raudt flagg på badestrendene. Det er røffe brenningar på kyststripa i nord. Og det var klårvêr heilt frå hav til fjell. Det vanlege skoddebeltet var vekke.
Gateparti i Puerto de la Cruz
Nordsida av Tenerife med hamnebyen Puerto de la Cruz var viktigaste feriemål før sørsida overtok på 60-talet. Los Cristianos og Las Americas i sørvest er solsikre stader for solhungrige frå nord. Til tross for mange ruvande storhotell også i Puerto de la Cruz verkar delar av byen relativt autentisk. Maquinez-gata i vestre bydel er for eksempel ein triveleg stad for lunsj.
Valle de la Orotava
I den breie og fruktbare Orotavadalen ligg plantasjane, åkrane og landsbyane tett i tett, med den historiske La Orotava som viktigaste by. Puerto de la Cruz var opphavleg etablert som hamneby for la Orotava. Dessverre har vi ikkje gitt oss tid til å utforske denne byen enno.
Den folkerike dalen strekkjer seg frå havnivå opp i 2000 moh ved foten av Teide. Området er Tenerifes spiskammers frå gamalt av på grunn av god tilgang på vatn. Før dei spanske erobrarane gjorde sitt inntog på øyene på 1400-talet var området bebudd av guanchar som kalla området Taoro. Tenerife var den siste øya som vart erobra, i 1496. Men i første omgang leid spanjolane eit blodig nederlag nettopp i Orotavadalen, på ein stad som høveleg nok har fått namnet Matanza. Velståande settlarar kom etter kvart og etablerte seg med plantasjar, og det vaks fram eit aristokrati.
Den kjente oppdagaren og geografen Alexander von Humboldt besøkte Tenerife i 1799 og var full av begeistring for området. Han har fått ein statue i Orotavadalen, på Mirador Humboldt som vart opna i 2010. (foto: Tenerife Magazine).
Toscal-Longuera
Vi valgte denne gongen å slå oss ned fire kilometer vest for Puerto de la Cruz, i Toscal-Longuera. Dette er to samanhengande småbyar nær sjøen, i det som også blir kalla La Romantica, rett nedanfor Los Realejos som er tredje største byen i Orotavadalen. Her er det rolegare og turistane få, men vi får alt vi treng. Til tross for at det er lokalbefolkninga som dominerar og ikkje turistane, ligg barane tett i byens to gater. Dette illustrerer vel noko av kulturforskjellen mellom våre to land. Her samlast folk om kvelden – helst mannfolk litt opp i åra, men også foreldre med småungar tar seg gjerne ein tur innom. Praten går så høglytt av vi som er vant med lågare volum blir litt svett i øyro.
Dessverre er også trafikken tett. Det er mange personbilar og tronge, bratte og einvegskøyrte gater. Tilhøva for fotgjengarane er jamnt over dårlege. Sykle er det ingen som gjer – andre enn dei som utøver sporten og klatrar over fjellovergangane.
El Toscal
Som turistar var det ei interessant oppleving å vere i mindretal. Ingen innkastar utanfor serveringsstadene, inga smisking, ingen som kappa om å kapra oss som kundar. Det var avslappande. Vi fekk så pass lite merksemd at det nesten bikka andre vegen. Kanskje dei klarar seg bra med det lokale kundegrunnlaget? Det verka heller ikkje som om folka her var særleg trente i å kommunisere anna enn på spansk.
El Pino, den næraste restauranten, kunne by på enkel og solid kost og var tydelegvis populær blant lokalbefolkninga. Her fekk vi servert enorme porsjonar av spesialiteten conejo frito (steikt kanin). Vi skvatt litt då dei stakk lighteren bort i ei pølse som brant friskt inntil den var oppløyst og klar til å dyppe brødet i. Potetar utan dikkedarar, ikkje ein gong med sausen mojo som tilbehør, noko vi trudde var obligatorisk på Kanariøyane. Hos Pedro lenger nede i gata fekk vi eit par dagar seinare kyllingporsjonar som til og med overgjekk kaninporsjonane.
Solid kost på El Pino.
Vi spanderer eit bilete og litt omtale av Hotel Route Active der vi budde. Frå vår leilegheit hadde vi ikkje sjøutsikt, derimot utsikt oppover mot byen Los Realejos. Midt på biletet ser vi utsiktspunktet El Asomadero, der vi hadde eit stopp på skogsturen. Hotellet ligg i utkanten av Toscal-Longera og er eit veleigna utgangspunkt for vandring på kyststien Rambla Castro. Der er også eit vel utstyrt trimrom, om ein skulle føretrekkje innandørs trim. Det er det forsåvidt ingen grunn til i desse omgjevnadene. Frukostbuffeten var inkludert – og førsteklasses.
Hotellet hadde i hovudsak ganske stillfarande skandinaviske og nordeuropeiske gjestar. Innreiinga var også tilpassa dette segmentet, nyoppussa med IKEA-møblar og moderne design. Same taklampe som på hytta vår, stolar som på kjøkenet heime!
Hotell Route Activ – utsikt frå balkongen
Rambla Castro
Rett ned for hotellet ligg kyststien Rambla Castro. Vi tok den i to omgangar: mot vest ein dag og aust til Puerto de la Cruz ein annan. På veg vest passerer vi på bruer over eit par raviner og går elles på god sti. Vi kan sjå ned på ruinane av La Gordejuela, som vart bygd på byrjinga av 1900-talet for å pumpe ferskvatn opp i høgda ved hjelp av den første dampmaskina på Tenerife.
La GordejuelaVandring på Rambla Castro
Vi forlenga turen ned til stranda El Socorro, ei populær surfestrand med tøffe bølgjer og brenningar. Men stranda er for alle, og held ein seg nær land går det bra. Dei som vågar seg for langt ut blir varsla med fløyta frå vakta.
El Socorro
Når ein går stien i austleg retning passerer ein Los Roques og ender ved hotell Maritim, deretter kan ein spasere resten av vegen inn til Puerto de la Cruz. På vegen passerer ein bystranda El Jardin. Puerto de la Cruz er elles kjent for Lago Martinez, saltvassbassenga designa av den kjent arkitekten Cesar Manrique som særleg har sett sitt preg på Lanzarote. Dei har vi ikkje testa.
Los Roques på kyststien mot Puerto de la Cruz
Playa el Jardin – bystranda ved Puerto de la Cruz
På skogstur
Så kom dagen for skogstur opp i høgdene over Orotavadalen. Etter køyring på halsbrekkande bratt veg kjem vi til startpunktet for turen: Mirador Corona. Dette er staden der hangglidarar kastar seg utfor. Vi legg i veg oppover på skogsveg. I starten passerer vi terrassar der ein held på med siste innhaustinga av mais.
Siste innsats på maisåkeren.
Teide dukkar fram i synsranda før vi vert omslutta av den tette og frodige laurbærskogen, ein subtropisk skog ein finn i strøk med høg fuktigheit og stabil mild temperatur. Dette er ein urgammel skogstype som finst fleire stader på jorda, bl.a. i Macaronesia, som er namnet på øygruppene i Nord-Atlanteren, deriblant Kanariøyene.
På skogstur med Teide i det fjerne. Arbutus Canariensis nede til høgre.
Vi kjem til utsiktspunktet Mirador el Asomadero med fabelaktig utsikt over Orotavadalen. Vassleidningar følgjer stien. Etter kvart som vi stig oppover, blir det innslag av bartre. Vi nærmar oss pinjeskogen som er neste vegetasjonssone før snaufjellet. Men så langt kjem vi ikkje. Vi går og går, i håp om å finne ein plass med utsikt der vi kan nyte vår medbrakte niste. Etter å ha nådd opp i 1480 moh utan den etterlengta utsikten, slår vi oss ned i vegkanten, og etter å ha fortært skivene tar vi fatt på nedturen.
Botanisk interessert som eg er, legg eg merke til fleire tre med klasar av små oransje frukter. Eg tok ikkje sjansen på smaksprøve. Etterpå har eg funne ut at det måtte vere Madrono (Arbutus Canariensis), jordbærtre heiter det visst på norsk. Altså spiseleg.
Utsikt over Orotavadalen frå El Asomadero. Vassrøyr og etepause.
Playa de las Teresitas
Ingen sydentur utan strandliv. På eit tidlegare besøk på Tenerife var vi innom badestranda Las Teresitas eit stykke nordaust for hovudstaden Santa Cruz. Stranda er kunstig og påkosta, med gyllen sand frå Sahara og bølgjebrytar som stenger bølgjene ute. Vi hugsa stranda som innbydande, men no fekk vi lettare sjokk. Her låg nemleg ikkje mindre enn tre boreplattformar i opplag rett utanfor stranda. Fortener framleis stranda å bli kalla Tenerifes vakraste?
Las Teresitas oktober 2017
Vi har besøkt Santa Cruz før og prioriterer ikkje byen denne gongen. Det er ein moderne og travel by, med bybane som går til La Laguna. Det var forresten her admiral Nelson mista armen i 1797 under slaget i Santa Cruz der Royal Navy gjekk til angrep.
Anaga
Etter nokre timar på stranda var det på tide å tenke på returen. Vi valgte å køyre på TF-12 via fjellryggen på Anaga-halvøya. Frå San Andres like ved Teresitas svingar vegen seg opp til utsiktspunktet El Bailadero. Vegen følgjer ryggen og ein har fantastisk utsikt til begge sider. Forrige gang vi var her var det skodde og ingen utsikt, ikkje uvanleg på desse kantar. Denne gongen var det full klaff.
Anagafjella dekker mykje av den nordaustlege delen av Tenerife. Her er ein langt unna turistområda. Området er tynt befolka og heile området er landskapsvernområde. Første tanken som slår ein når ein skuar ned på landsbyane på nordsida er «der ingen skulle tru at nokon kunne bu». Det er i det heile tatt slik at Norge nesten bleiknar i samanlikning, ikkje minst når det gjeld vegbygging. Det går elles turstiar på kryss og tvers i området. Vi må komme tilbake hit seinare.
Der ingen skulle tru at nokon kunne bu. Anaga, frå El Bailadero mot Taganana
På tilbakevegen passerer vi La Laguna, tidlegare hovudstad, universitetsby og eldste by på øya. Byen er vakker og står på UNESCO si verdsarvliste. Vi har besøkt byen før så vi køyrer forbi. Men før vi kjem så langt har vi på vegen nedover frå fjellet hatt ein liten stopp på Mirador Jardina med flott utsikt vestover, bl.a. over La Laguna.
Utsikt mot landsby frå Mirador Jardina
Teide
Ingen tur til Tenerife utan besøk i Teide nasjonalpark. Den majestetiske vulkanen Teide tronar 3718 meter over havet og er Spanias høgaste fjell. I sprekare dagar gjekk vi opp til fots og tok heisen ned. Vi har óg vore på nabofjellet Guajara, og gått rundturen med utgangspunkt frå den velkjente søyleformasjonen ved Roques de Garcia eit par gonger. Denne gongen ville vi prøve noko nytt og bestemte oss for å starte frå El Portillo, med fjellryggen la Fortaleza som mål. Dette er ei av dei godt merka og mykje brukte rutene i nasjonalparken. Og overkommeleg for dei med skrantande kne. El Portillo er innfallsport til nasjonalparken når ein kjem frå nordaust.
Start for tur til la Fortaleza. Teide og Montana Blanca i bakgrunnen.
Men til Fortaleza kom vi ikkje. Etter ein kilometer på sti nr. 1 var det stopp. Det viste seg at vi kom i jaktsesongen for steinbukk, som er ein innført og uønska art i parken. Vi kom på ein av dei tre dagane i veka då alle stiane i nasjonalparken er stengde. Vi hadde håp om at vi i staden kunne ta den vanlege vesle turen med start frå Roques de Garcia. Men nei, etter ein kilometer var også den stengt. Då var det ikkje anna å gjere enn å slå seg ned på lavagrunnen med nista. Det er likevel nok å kvile augene på i desse fasinerande vulkanske omgjevnadene.
Rast på lavaen. Toppen på Guajara i bakgrunnen.
Tilbake tar vi den vestlege vegen ut av parken. Her kan vi også sjå Pico Viejo som hadde utbrot i 1798. Vi passerer store område med svart lava og etter kvart dukkar det opp spreidd pinjeskog. Vi passerer Santiago el Teide, som er knutepunkt for veg vestover ut til Teno naturpark med velkjente Masca, sørover til Los Gigantes og altså vegen tilbake til nordsida, der vi undervegs finn vindistriktet rundt Icod de los Vinos.
Teide og Pico Viejo frå vest.
I veka etter at vi forlot Tenerife har det vore fleire mindre jordskjelv og dette har skapt frykt for at det snart kjem nye utbrot frå Teide. Siste utbrot var i 1909, så kanskje tida snart er inne.
Garachico
Den idylliske byen Garachico på nordkysten vart råka av vulkanutbrot i 1906 og det som hadde vore ei viktig hamn vart øydelagt. I dag dannar lavaen naturlege basseng, og her er tilrettelagt slik at ein kan ta seg ein dukkert. I området er det også tilrettelagt med diverse trimapparat for seniorar.
Lavabasseng i GarachicoGlimt frå Garachico – her har ein også tenkt på dei eldre si fysiske helse.
I det grøne og det blå
På denne årstida er det mange vekster som ikkje er i bløming, særleg i Teideområdet og dei meir tørre områda på øya. Vi har vore på den frodige og grøne sida av øya i nord, og her er det ikkje mangel på fargerik og frodig vegetasjon. Det er tilgang på vatn som gjer susen. Bananar er det i lange banar. Skogane er stort sett grøne heile tida. Det vart ikkje tur i pinjeskogen denne gongen. Den kanariske utgåven av fluffy furuskog er flott.
Glimt av kanariske vekster i oktober
Som geograf på tur er det lett å plage seg sjølv med det klassiske spørsmålet: kvifor slik akkurat her? I løpet av ei ferieveke, utan guide og utan nemneverdig kommunikasjon med lokalbefolkninga er det frykteleg mange spørsmål ein ikkje får svar på. Kva med sysselsetting, næringsutvikling, bustadmarknad, flytting, levekår, miljø, forureining, likestilling? Osv. osv. For mange av oss turistar er slikt heilt i det blå der vi ligg og steiker oss i sola. Det er likevel mykje ein kan finne ut om eit reisemål både før og etter ei reise. Stadene litt utanfor allfarveg er gjerne dei som gir dei beste opplevingane. Men dette er ein balansegang. Til tross for alt det turismen har å seie for økonomien – ønskjer kanskje folk flest å få vere i fred for turistane?
Til slutt legg eg ei lenke til ei britisk nettside om turar til stader litt off the beaten track. Her står også ein del om stadene vi besøkte.
No er det slutt på reisene for ei stund. Eg må i dette som no nærmar seg førjulstid finne anna å skrive om.
Det er på høg tid å avslutte soga om sommaren i nord. Heimvegen sørover fram til Trøndelag gjekk gjennom gruvebyar og glesbygder i nabolandet. Med svenskegrensa som nabo er det eit privilegium å kunne velje om ein vil legge reisa sørover gjennom Norge eller Sverige. Vi har rik erfaring med begge delar. I forhold til den imponerande norske naturen er turen gjennom Nord-Sverige sine endelause skogar sjølvsagt keisam. Men det er enkelt og ferjelaust. I tillegg er det alltid litt pirrande å kome seg over ei grense, interessant å merke dei små forskjellane. Det same gjeld forresten også berre ein krysser fylkesgrensene her til lands.
Før folk i dei nordlegaste fylka fekk det for vane å reise til Syden om sommaren, var det forresten svært populært å reise til Nordens riviera – sandstrendene ved Bottenvika, til Piteå med Pite Havsbad.
I Sverige lokkar grensebutikkane, med litt anna utval enn heime – og gode prisar. Vi handlar ikkje i stort, men når vi er i Sverige passar vi alltid på å hamstre sildeprodukt. Av ein eller annan grunn er svenskane mykje betre til å lage til sursild og andre delikatessar frå denne råvaren. Ut frå naturgjevne tilhøve burde dei ikkje ha noko fortrinn. For oss som i det daglege bur langt frå svenskegrensa, er IKEA eit substitutt. Etter at vi har lagt reirbyggingsfasen bak oss, er sild no det einaste vi kjøper der. Maten på serveringsstadene i Sverige er også eit hakk betre i Sverige, synest vi. Og så er det jo mysig å kunne fika med ein kanelbulle eller to når ein er på vegen.
Gjennom Lappland
For oss startar svenskeetappen denne gongen på Bjørnfjell og endar i Trøndelag. E10 tar av frå E6 nokre mil nord for Narvik. Lappland kalles landskapet i denne delen av Norrland.
På E10 ved Torneträsk. Snødryss på Lapporten.
Lapplands landskapsvåpen (til venstre) viser av ein eller annan grunn ein Tarzan-liknande figur. (Wikipedia).
Etter ein kort visitt på butikken ved Riksgränsen kjem vi etter kvart til Torneträsk, Skandinavias største fjellinnsjø. Her var vi på padletur med kano for nokre år sidan, overnatta i telt på ein holme og gjekk tur opp i terrenget aust for vatnet.
For mange år sidan gjekk vi hit på ein fjelltur som starta i Sørdalen i Bardu, via Lappjordhytta til Troms Turlag. Vegen er ikkje lang over grensa. Nordkalottleden, den merka 800 km lange turstien gjennom dei nordlegaste delane av Norge, Sverige og Finnland passerer området. Sør for Torneträsk ligg Abisko nasjonalpark. Naturen i denne regionen er nokså lik den vi finn på norsk side. Altevatnet, Norges 13. største innsjø, ligg i Bardu rett over grensa og er såleis nabo til Torneträsk.
Minne frå Torneträskturen i 2006
Svarta Bjørn, den sagnomsuste anleggskokka for rallarane som bygde Ofotbanen, er gravlagt på Rallarkirkegården i Tornehamn som ligg eit par kilometer unna. Frå E10 har vi kontakt med Ofotbanen, eller Malmbanan, som det heiter i Sverige. Den går mellom Narvik og Luleå ved Bottenviken.
Når eg er i gang med tilbakeblikk på tidlegare turar, er det fristande å sjå tilbake på eit besøk i Luleå sin gamlestad, sjølv om det ligg utanfor ruta for årets reise. Vi har også padla med kajakk i skjærgården utanfor Luleå. Tur i desse traktene kan absolutt anbefalast.
Kyrkostaden i Luleå sin gammelstad
Gruvesamfunn
Men no tilbake til årets reise. Etter ein times køyring frå Torneträsk kjem vi til Kiruna, gruvebyen som ligg mellom fjella Luossavaara og Kirunavaara, med store førekomstar av jernmalm og utvinning sidan slutten av 1800-talet. Bebyggelsen ligg delvis over malmførekomstane. På grunn av fare for utrasing og for å utnytte meir av malmen er det bestemt at byen skal flyttast. Les meir om dette her: Kiruna byforvandling.
Nokre av dei gamle funksjonærbustadene er verneverdige og skal setjast opp ein annan stad. Flyttinga av desse var i gang då vi passerte. Vi har hatt stopp i Kiruna på tidlegare turer og denne gongen blir det berre tissepause på Folkets Hus sentralt i byen.
Området rundt Kiruna er forresten åstad for kriminalromanane til Åsa Larsson med Rebecka Martinsson er hovudperson. Dei er også filmatiserte og er nettopp vist i NRK TV.
Vi køyrer raskt vidare og satsar på første overnatting i Gällivarre. Gruvebyen Malmberget ligg tett attmed. Det er ikkje berre i Kiruna at det er flytting på gang. Ein stor del av Malmberget skal flyttast, på Nya Gällivarre kan det lesast meir om dette. Etter å ha sjekka inn på hotellet leiter vi litt rundt i byen for å finne ein plass å ete ein sein middag. Det er ikkje mykje som skjer her i byen ein søndagskveld. Vi endar opp med ein greskinspirert pizza på ein amerikanskinspirert restaurant der det blir litt språkproblem – eigarane kjem truleg frå Midt-Austen. Bortsett frå stamgjesten som sit i eit hjørne med ølet sitt er vi einaste gjestar. Det er elles ikkje mykje svenskar igjen i tenesteyting knytta til servering og overnatting. Vi meiner også at det har minka litt på tilbodet av god svensk husmannskost i dei seinare åra, dessverre. Ikkje ulikt Norge.
Gällivarre med elgar i sentrum. Bensinfylling på ein av dei små lokale bensinstasjonane.
Glesbygdene
Dagen etter er det ut på landevegen igjen. Straumen på vår ladbare hybridbil varer ikkje lenge så det er behov for fleire påfyll av fossilt drivstoff. I motsetnad til i Norge, med sine store og relativt talrike bensinstasjonar må ein leite litt før ein finn fram til pumpene her. Her har dei ein modell med lokal bensinstasjon saman med nærbutikk og servering.
Ut på dagen, etter lang dags køyring i landskap med skog og talrike innsjøar, kjem vi til Norges tapte region Jämtland. Vi skal over Kjølen til Trøndelag, men har bestemt oss for å ikkje legge vegen om Östersund, som ville vore kortaste vegen. Vi tar i staden sikte på grenseovergangen ved Gäddede. Vi må ha ei ny overnatting, og har booka rom på Gamle Skolan, på Gubbhögen eit stykke nord for Strömsund. På ei nettside er Gubbhögen skildra slik: «Invånarantalet ligger vid 39 personer, 10 katter, 13 hundar och ett obestämt antal älgar,björnar, lodjur och andra skogsinvånare».
Gamle skolen med gløtt inn i romma
Det viser seg at Gamle Skolan vert drive av eit tysk ektepar, som braut opp frå storbyen Köln for å finne ro i utkanten. Dei fekk kjøpe bygget av kommunen for 500 kr og har pussa opp på eiga hand, med interessant resultat. Eigaren er elektrikar, noko som forklarte dei påfallande avanserte elektriske løysingane. Her er nytta hunved og det verkar som at det har vore god tilgang på ulike tapetmønster. Staden liknar ikkje på noko anna vi har sett. Verksemda gir ikkje noko levebrød på årsbasis, men dei tar sikte på å bli buande. Sonen deira er villmarksfreak og nektar å dra tilbake til storbylivet. Innehavaren (hugsar ikkje namnet) meinte forøvrig at det vert gjort for lite for å tiltrekke seg og legge til rette for turistar i området. Men i turistbrosjyren for Jämtland og Härjedalen er det likevel vist til eit rikhaldig tilbod, basert på natur, friluftsliv, jakt og fiske.
Er det forresten nokon som hugsar Dunderklumpen frå 1970-åra? Han held til i desse traktene.
Over grensa
Vi har køyrt gjennom landskap med mykje skog og lite folk. Det er stor skilnad på å køyre Nord-Sverige og Nord-Norge. I Sverige har avfolking og sentralisering sett mykje meir preg på distrikta enn i Norge. Avfolkinga var særleg effektiv i 1950- og 60 åra, då industrien i sør kravde arbeidskraft. Det var gitt rause flyttebidrag. Sverige er eit av verdas mest urbaniserte samfunn, med 87 prosent av befolkninga busett i byar eller tettstader.
Så kryssar vi grensa til gamlelandet. Kontrasten er slåande når ein kjem frå svenske glesbygder og inn til levande bygder på norsk side. «Svenske tilstander» kan vere så mangt. I SVT var det i 2016 eit innslag med tittelen «Svensk glesbygd dör – medan norsk blomstrar» Mange i Norge vil nok synes dette er skjønnmaling av situasjonen i norske utkantar, og at det no ikkje går rette vegen. Spora frå Sverige burde skremme.
Resten av reisa til Bergen gjekk på norsk territorium, med hyggeleg besøk hos familie i Trondheim, overnatting i Oppdal, og køyretur over Valdresflya som prikken over i-en.
Over Valdesflya med Besseggen i bakgrunnen
Og snipp snapp snute, då var sommaren ute. No tar vi fatt på hausten og så får vi sjå kva som blir neste tema.
Livsløp 