No på tampen av siste vårmånaden må eg å få ned nokre ord slik at eg ikke forsømmer denne vanlegvis så fine månaden. Det har vore ein underleg vår. Koronatiltaka sette ein stoppar for 17. mai-feiringa, gater og plassar var tomme. Vêret var heller ikkje til å kjenne igjen, med kulde og til og med frostnatt i midten av mai.
Hagen om morgonen 12. mai
Denne underlege og stilleståande tida har likevel gått fort, slik det gjerne kjenst når lite og ingenting skjer. Den eine dagen er den andre lik.
Substituttet for levande kultur har vore, og er, framleis framsyning på nett. Sosiale medium flaumar tidvis over av tilbod, eg mistar oversikten og har sikkert gått glipp av mykje sjå- og høyreverdig. Når det gjeld koronatiltaka er det den siste tida slakka litt på taumane, og når det i tillegg kom kjempevêr no i pinsehelga så vrimlar det av folk ute, ja, det er som når buskapen slepp ut på beite etter ein lang vinter på båsen.
Musea slit med økonomien etter lang nedstenging. No nyleg har kunstmusea i Bergen opna, eg fekk endeleg sjå den unike utstillinga av Edward Burne-Jones i KODE 1.
17. mai med tom festplass og nysnø på Ulriken
Tidlegare vårar har vi reist til hytta på Reksteren i Tysnes kommune. Den har vi no gitt frå oss, men vi hadde ærend dit likevel for eit par veker sidan. Vi fekk testa den nye elektriske ferja over Bjørnefjorden frå Halhjem til Våge. Her var det koronatid og godt om plass.
God plass på den nye el-ferja til Tysnes
Som om ikkje det var nok med koronainnskrenkingar, har min aksjonsradius snevra seg dramatisk inn denne tida. Mens eg i forrige innlegg nemnde forstuva ankel, har eg no fått eit problematisk kne som har sett meg ut av spel, forhåpentlegvis midlertidlig. Det er skikkeleg ergerleg. Turar i skog og mark på denne tida, med nytt og angande lauv og fuglekvitter er noko av det eg sett aller mest pris på her i verda. I den seinare tid har beina stort sett berre blitt brukt til å hente post i postkassen og til å trakke rundt i den ikkje akkurat enorme hageflekken. Eg set min lit til at helsevesenet kan ordne opp, med kirurgi om det må til, slik som med det andre kneet for nokre år sidan. Det er alderen, eg veit.
Pandemiar før og no
Det siste året har eg fordjupa meg i slekta mi si historie (alderen, eg veit) tidleg på 1800-talet. Mellom den tids helsevesen og vår tid er det ein avgrunn. Folk bukka under for epidemiar, særleg kritisk var det i nauds- og krigsåra 1807-1814 då Danmark-Norge hadde stilt seg på Napoleon si side og fått England mot seg. Blokaden som hindra tilførsel av korn og andre varer skapte matmangel og hungersnød. Dette var forsterka av uår, med 1812 som verste uåret i manns minne. Folketalet gjekk ned, det var fleire døde enn fødde. Eg har sett på dødstala i Troms desse åra, særleg 1811 utmerkte seg med mange dødsfall. Eg har ikkje klart å finne ut kva for ein sott som hadde hovudskulda, men både tyfus, tyfoidfeber (tidlegare kalla nervefeber) og kolera var nok inne i biletet og råka eit folk som hadde fått motstandskrafta svekka gjennom barkebrødsåra. Dette var før tuberkulosen og over hundre år før spanskesjuka. Pandemiar har det vore til alle tider, det er prisen å betale for kommunikasjon, handel og samkvem med andre, over lange avstandar. Dei har ofte hatt sitt opphav i Asia og er spreidd gjennom vertsdyr.
Så det gir litt perspektiv å tenke attende. Hadde eg i 1810 blitt belemra med meniskplager hadde eg vel berre måtte leve med det. Eller kanskje ikkje, folk på den tida låg gjerne i grava før dei hadde nådd min alder. Det verkar som om kne og andre ledd ikkje er konstruert for å halde tritt med den forlenga levealderen. Eit evolusjonsmessig etterslep.
Alternativt friluftsliv
Men det er ting ein kan gjere til tross for vonde kne. Padling går fint. Vi har lagt bak oss to kajakkturer denne våren. Ein til Smivågen på Tyssøy i godvêrsperioden i april, i beste ramslauksesong. I går, pinseaftan, tok vi turen til Nordhordland, med start frå kaien på Io på Holsnøy. Her kryssar vi sundet Det Naue til øyane aust for Herdla heilt nord på Askøy. Vi var også innom friluftsområdet på Io.
Smivågen på Tyssøy
Rikeleg med ramslauk
Kart med padleforslag frå Io
På Lamøyna sør for Herdla
Minnestein frå 1915
Minnestein frå 1915
Minnestein frå 1915
Ei av desse øyene, Skarvøy, er eit tidlegare militært område som no er blitt offentleg friluftsområde. Her var det ikkje heilt enkelt å kome seg i land med kajakk, så vi padla vidare på jakt etter ein høveleg stad å gå i land. Vi endte opp på Lamøyna rett søraust for Herdla. Der hadde vi ikkje vore før. I regi av Fylkesmannen vart all skog her hogd ned for eit par år sidan. No trer bautasteinane som var sett opp i samband med nøytralitetsvakta i 1915 tydeleg fram i landskapet (sjå bilete over). Av inskripsjonane på steinane går det fram at her har mellom anna Vestoplandske kompani og Hallingdals kompani halde til. Ei hole er også sprengt inn i fjellet, den har vel både vore skjul og gitt ly. Under 1. verdskrig vart store delar av det norske forsvaret mobilisert til nøytralitetsvakt, og var til dels under høg beredskap under heile krigen. Nøytralitetsvakta hadde front mot sjøen, som her på Lamøy. Dette øyområdet i farleia inn til Bergen har vore strategisk viktig til alle tider. Men desse minnesteinane hadde vi aldri høyrt om. Ei interessant overrasking.
Lamøyna har forresten vore i media tidlegare, men då i ein annan samanheng. Ein ryddeaksjon her i 2017 avdekka 1 tonn plast, sjå innlegg i Bergens Tidende.
I sommar, når det meir enn nokon gong før er aktuelt for dei fleste med Norgesferie, er det mykje å oppdage og oppleve om ein berre ser nøye etter. Ein treng ikkje reise så langt heller. For eigen del håpar eg på ein god sommar i Nord-Norge. Snøen er visst i skrivande stund i ferd med å forsvinne.
Eg skal seie det har skjedd endringar sidan sist eg skreiv her på bloggen. No er allereie uttrykket «…. i koronaens tid» utbrukt. For vel ein månad sidan var vi heimkomne frå eit hyggeleg opphald på Tenerife, pandemien var langt unna, det var kalimaen frå Sahara og stengde flyplassar som var i nyheitene og på Tenerife var det på det tidspunktet rapportert om eitt koronatilfelle. Vi unnslapp både korona og karantene. I dag er vi, som med dei fleste andre land i verda, nedstengt, med omfattande og inngripande tiltak. Det er unntakstilstand. I nyheitsbiletet dominerer koronaen. Kven skulle tenkt det for berre ei månad sidan?
Torgallmenningen i koronastengt Bergen. Foto: Bergens Tidende
Folk har fått forbod mot å opphalde seg på hyttene sine, sjølv måtte vi avlyse vinterturen nordover til Bardu. Bardu kommune har tøyd smittevernsloven til det ytterste og innført søringskarantene. Vi hadde vel heller ikkje fått lov til noko opphald i sekundærbustaden utan å melde flytting. Men vi finn oss i det utan å klage. Vi slepp måking av dei uhorvelege snømengdene som dei er plaga med nordpå. Uansett hadde ikkje eg kunne ta på skitur i år, eg forstua ankelen kraftig, ja der vart til og med ein liten brist då eg snubla på tur oppe i nærfriluftsområdet vårt her på Lønborg. For første gong sidan eg fekk ski ein gong på femtitalet blir det ein vinter utan å ha ski på beina. Aksjonsradiusen min er for tida skrumpa inn til høgst to kilometer frå heimen i påvente av at ankelen skal bli bra igjen. Og det er jo i tråd med dei begrensningane vi er pålagt.
Dette slepp vi i år.
Når sant skal seiast, er ikkje kvardagen for oss friske og oppegåande pensjonistar så mykje endra. Vi har ikkje noko arbeid å reise til eller bli permitterte frå, «heimekontor» har vi forlengst innført og trygd og pensjon kjem uhindra inn på konto kvar månad. Bøker og anna lesestoff har vi nok av. Netflix og HBO har mykje å by på. Vi er ikkje bedriftseigarar som ser inntektsgrunnlaget smuldre opp eller foreldre som må kombinere heimekontor med å vere lærarar. Vi manglar ikkje tidtrøyte. Og vi har fleire skap og bodar som kunne trengt ei opprydding. For ikkje å snakke om alle fotografi som ligg og ventar på sortering.
Byen ligg aude og tom. Restaurantar, skjenkestader og dei fleste butikkar er stengde. Buss og bane køyrer stort sett tomme. Cruisebåtane har fått forbod mot å kome, hurtigruta kjem på underlege tider. I forrige veke var det observert spekkhoggarar som boltra seg nær Bontelabo der cruiseskipa elles legg til. Kanskje dyrelivet no trekker inn mot dei mange plassane som no er uforstyrra av menneskearta. Hjorten kjem kanskje og beitar på buskar og blomar i Byparken? Kven veit – om dette held fram.
Skular og barnehagar er stengde og det har ført til at ungane er blitt synlege i heimemiljøet igjen. Familiar er ut og går tur, og dei fleste held seg på respektfull og lovleg avstand når vi møtest. Folk er oppmoda til å finne seg alternative turområde for å lette presset på populære turområde og stiar. Det er innført einvegsordning i Stoltzekleiven. Bergen kommune var forresten tidleg ute med tiltak, dei stengde skular og barnehagar to dagar før dette vart eit nasjonalt påbod. Situasjonen har avdekt nokre gråsoner når det gjeld balansen mellom det kommunale sjølvstyret og statlege påbod og retningsliner.
Eit sjeldant syn. Snø og ungane i gata som lagar snømann.
Så lyt det seiast at vi er rett og slett heldige, vi som er heimehøyrande i eit land som Norge. Med oljefondet i bakhand kan det sprøytast inn nokre milliardar til hjelp for dei som treng det, sjølv om oljeprisen og krona no er i fritt fall og det er ein fare for at støtte kjem skeivt ut. Vi har styresmakter som til tross for ulik politisk ståstad i store trekk er samstemte om tiltak. Vi har vaksne folk i styre og stell, i motsetnad til visse andre statar vi faktisk er allierte med. Då regjeringa kom med forslag til unntakslov, vart denne, etter å ha møtt innvendingar frå opposisjonen, tillempa og gjort mindre inngripande, i god demokratisk og parlamentarisk ånd.
Våren er her og påskeliljene bryr seg ikkje om pandemien.
Så er det slik at denne situasjonen har avdekt mange problemstillingar som no blir løfta fram i lyset. Sviktande beredskap på viktige samfunnsområde er synleggjort. Globaliseringa sine skyggesider er blitt tydelege. Vi har gjort oss avhengige av at handel og vareflyt over landegrensene fungerer. Vi er sårbare og har låg sjølvforsyningsgrad. Det er tendens til ei aukande merksemd på nasjonalstaten sine føremoner når det ser ut til å svikte på overnasjonalt nivå. Innføring av ei grunnløn – «borgarløn» som kan sikre alle eit minimum eksistensgrunnlag utan å gå vegen om NAV er også aktualisert.
Om vi kan ta lærdom av det som no har råka oss og i framtida innrettar samfunnet vårt på eit meir gagnleg vis kan det kanskje kome noko positivt ut av denne pandemien. Vi veit ikkje kor dette endar. Verda slik vi kjenner ho kjem kanskje ikkje tilbake. Men det er ikkje verdas ende. Og våren kjem, sjølv om snøen, som stort sett ikkje har vist seg her i Bergen denne vinteren, no på denne første dagen med sommartid kom og la seg over krokus og påskeliljer.
Året 2019 og siste tiåret er nettopp avslutta. Slikt gir vanlegvis høve til tilbakeblikk. Eg er i tillegg ute i seinaste laget med det tidlegare annonserte innlegget om mitt 50-årige samliv med byen Bergen. No skal eg derfor kome med ein aldri så liten hyllest til denne byen – som faktisk no i 2020 kan feire sitt 950-årsjubileum.
Den første tida
Det ville vore eit halsbrekkande føretak om eg skulle oppsummere heile mitt Bergensliv her. Det får heller vente til eg eventuelt utgir mine memoarar. Men nokre refleksjonar må det bli.
Mitt første møte med Bergen og Vestlandet var frå sjøsida. Den gongen var det nemleg rutesamband mellom Bergen og Cuxhaven i Tyskland og eg kom direkte frå nokre månaders opphald i Tyskland. Kvifor eg hamna akkurat i Bergen er ei historie for seg, som eg ikkje kjem nærare inn på. Eg kom altså seglande oppover den sørvestre norskekysten der eg møtte eit for meg framandarta landskap med holmar og skjer. For ikkje å snakke om førsteinntrykket av Bergen, der vi la til på Skoltegrunnskaien, med utsikt til fjellsida der husa låg strødd oppetter, høgst besynderleg.
Første møte med vestlandskysten og skapningane der
Studietid
Men no var det ikkje Bergen som vart min første opphaldsstad, derimot nabokommunen Askøy for nokre månader, inntil eg fekk meg jobb, hybel i byen og etterkvart tok til med studier på Universitetet i Bergen, på samfunnvitenskapeleg fakultet, ei studieretning som var inne i tida. Dette var rundt 1970, med høg temperatur i det politiske livet både på landets lærestader og utanfor. Det var kamp mot EEC (som EU heitte den gongen), det var kvinnekamp, kamp mot USA si krigføring i Vietnam og mot atomvåpen, forutan faglege kampar på universitetet. Her var det ein rik flora av politiske grupperingar, veggane på det nye studentsentret på Nygårdshøyden (også kalla Leninhøyden) var tapetsert av veggaviser, det var stands og høgrøysta diskusjonar mellom grupper som sto steilt mot kvarandre.
Alt dette har andre skrive betre om enn meg. Eg høyrde heller ikkje til dei mest ihuga aktivistane, men det er interessant å ha vore tidsvitne. Dette var på den tida sosiologifaget sto høgt i kurs, her heldt den legendariske Stein Rokkan og ein ung professor Gudmund Hernes til, samt fleire andre kjente namn i faget. Marxistisk samfunnsanalyse sto sterkt, med no avdøde Torstein Hjellum som ein markant representant. Og dette var før begrepet populisme vart klistra til høgreradikale rørsler og dermed utskjemt som ord på folkelege rørsler generelt. Ved sida av andre politiske grupper på venstresida fanst også såkalla populistiske arbeidsgrupper. Dette var også den tida det å vere radikal var å tilhøyre venstresida.
Eit teikn på at tida er gått er at studentsenteret, som den gongen rundt 1970 var flunkande nytt, forlengst er rive og erstatta av eit nytt og finare, på same staden. Men no herskar det ro innanfor veggene der. Eg bytta omgjevnader då eg tok til med geografifaget, Geografisk institutt heldt den gongen til ute ved Norges Handelshøgskole (NHH) i Breiviken nord for sentrum. Sidan den gongen har det vore både flyttingar og nybygg.
Mens Bergen sentrum i dag har rikeleg med utestader, var tilbodet på 70-80-talet høgst begrensa. Det var Holbergstuen, Wesselstuen og Bangla etter stengetid på dei to førstnemnde. Holbergstuen var den mest populære blant studentar, her sto det kø langt ned i trappa og ein myndig dørvakt passa på. No skal det seiast at eg sjølv ikkje høyrde til dei mest utegåande, dei fleste studieåra var eg småbarnsmor og hadde ikkje høve til å fly på byen. Elles var dette i ei tid då kaffistovene enno heldt stand, her var fleire kaféar som serverte god gammeldags kost.
Breiviken i ytre Sandviken. Til venstre punkthusa på Fagernes bygd i 1953, der budde vi på 1980-talet. I midten det no nedlagte Merinospinneriet, der lokala i dag blir brukt av NHH. Til høgre nye bustadblokker.
På det private plan hendte det mykje desse åra, slik det ofte er i tjueåra. Ikkje alt gjekk like greit, og i nokre år måtte eg kombinere studiene med å vere åleinemor. Men studiane vart no gjennomført, eg møtte min noverande sambuar som eg har budd saman i 40 år, enda eit jubileum faktisk. No er vi begge pensjonistar etter eit langt arbeidsliv i offentleg forvaltning. Elles har det vore både gleder og sorger. Livet byr på så mangt. Og dei (den gong) gamle sine ord om at alt er bra «berre ein har helsa» er så sant som det er sagt. Samt at ein har noko kjekt å halde på med, det er faktisk ganske mykje. Då er det fint å bu ein stad der det er høve til å vere aktiv både fysisk og mentalt, slik det er muleg i Bergen. Har ein eit snev av skrivekløe, slik som eg, er det ein ekstra bonus.
Hordaland fylkeskommune var min arbeidsgjevar i mange år. Her er fylkeshuset slik det tok seg ut i verdas største pepparkakeby. Originalen skal rivast og eit nytt bygg stå ferdig om ca 3 år.
Dette var altså mitt liv i Bergen i kortversjon. Men no var det ikkje mi livshistorie eg skulle fortelje om. Eg tenkte å fokusere på korleis Bergen har endra seg på desse åra, og er det slik at Bergen har endra meg?
Det bergenske gemytt
For å ta det siste først: Som innfødd bardudøl kom eg til Bergen. Eg stammar direkte frå dei første innbyggjarane som kom til Bardu og Målselv frå Østerdalen og Gudbrandsdalen. Bardudølen har ord på seg for å vere traust, på grensa til treg. Når det gjeld det munnlege er bergensarar og bardudølar motpolar. Der dølen ikkje snakkar i utrengsmål og brukar få, men ofte velvalgte ord, der kjem orda frå ein bergensar trillande som erter av en sekk. Der bardudølen kan få sagt mykje med få ord, der kan bergensaren få sagt lite med mange ord. Her kan vi berre tenke på vår noverande statsminister, som med eit velsmurt snakketøy kan snakke seg rundt og bort frå dei mest plagsame tema og spørsmål.
Eg pleier å spøke med at når ein kjem heim til Bardu på ferie, så blir ein gjerne møtt med: «Nåh, feri´?» I Bergen ville ein derimot bli møtt med: «nei halloen, e det deg, e du komen hem på ferie, det va lenge siden, kor lenge blir du her då, e du hos din mor og de, går det bra med deg eller?» Elles var no Knudsen og Ludvigsen treffande i sangen «Eg ve te Bergen, ve te Bergen med det samme, der har eg det som fisken i vannet, vått og kaldt og breiflabb overalt».
Iført Bardu/Målselvbunad på nasjonaldagen – i stil med Bryggen
Bergensarar flest er ekspertar på small talk. Dei fleste av dei har evne til ein god replikk i forbifarten, med «glimt i øget». Det fell dei liksom heilt naturleg. Og då trur eg faktisk at dette er eit av dei områda der eg har latt meg påverke i løpet av mine år i Bergen. Eg meiner eg er blitt dyktigare til småprat og kjapp replikkføring. Men det bergenske talemålet fiksar eg ikkje og har heller ikkje noko ønske om å legge av meg dialekten frå min barndoms dal.
Mange har ei oppfatning om bergensaren som skrålande og skrytande (særleg av heimbyen) og høg på seg sjølv. Når det gjeld sjølvskrytet skal ein ikkje ta det så bokstaveleg. Det inneheld gjerne ein dose sjølvironi, noko som ikkje er så lett å oppdage for utanforståande (les: austlendingane). For innflyttarar går det gjerne eit tiår eller to før ein er innforstått med dette fenomenet. Så bør ein no ikkje gløyme at Bergen ein gong var Norges hovudstad. Bergensarane har jo mykje å vere stolt av både frå historia og elles, ja eg er no sjølv blitt ein av dei.
Når bergensarane blir oppfatta som om dei tar mykje plass, heng dette saman med eit usedvanleg engasjement for heimbyen, i stort og smått og på godt og vondt. Dei er lette å tenne og det blir ofte høg temperatur i debattane. Engasjementet kan vere eksplosivt når det gjeld planar og tiltak som gjeld byen. For ikkje å snakke om kjenslene som kjem i sving når det gjeld fotballklubben Brann. Akkurat når det gjeld Brann er eg ikkje blitt hundre prosent Bergenspatriot, det kjem an på kven dei spelar mot, er det eit nord-norsk lag held eg no helst med dei.
Det kan bli mykje fram og tilbake i politisk handsaming av saker som gjeld byen si framtid. Det ender no likevel gjerne med at folk til slutt «beliter seg», det bergenske uttrykket for at ein gir seg og finn seg i utfallet av ein konflikt. Bybanen har vore og er ein gjengangar i debatten. Den er blitt eit populært transportmiddel som dei fleste er stolte av. Banen er enno ikkje ferdig utbygd. Spørsmålet om bybanetraseen gjennom sentrum skal gå i dagen over Bryggen eller i tunnel på veg mot Åsane er enno ikkje avklart. Her ulmar det framleis.
Bergen i fest
Eg ser at eg uttaler meg i generaliserande ordelag og at eg dermed er med på å konservere myter om det bergenske gemytt. Men det er absolutt noko eksentrisk med denne byen. No har eg vore her så lenge at eg ser på dei fleste fenomen som noko heilt normalt.
Eg hugsar første gongen eg – lettare sjokkert – observerte ein bevæpna og uniformert gutunge stige inn på bussen til Minde, der eg ein gong i tidlege år budde på hybel. Kva i all verda? Han skulle vise seg å vere ein representant for det særbergenske fenomenet buekorps. Dei i dag om lag 14 korpsa eller bataljonane var etablert på 1800-talet, med opphav i borgarvæpninga. Dei driv sin eksersis i sommarhalvåret, tromminga deira er eit sikkert vårteikn og er ofte ei irritasjonskjelde for innflyttarar – før dei beliter seg. Eg har forlengst vent meg til buekorpsa, dei gir farge og temperatur til byen og er eit tilbod om felles aktivitetar på linje med andre tilbod for barn og unge. På 17. mai marsjerer dei i barnetoget, som i Bergen ikkje heiter barnetog, men flaggtog. Og no er vi inne på eit anna av Bergen sine særeigenheiter, nemleg måten å markere nasjonaldagen på.
Unge buekorpsgutar marsjerer på 17. maiStort mangfald i prosesjonen på 17. mai
For mens det andre stader i landet er barnetoget som dominerer, har 17. mai-feiringa i Bergen eit meir karnevalistisk preg. Det er i praksis to tog som kryssar kvarandre undervegs – det er «prosesjonen» med 17. maikomitéen i spissen (iført flosshatt) for eit opptog med representantar for lag og organisasjonar, ei storstilt mønstring av det sivile samfunn. Og så er det flaggtoget med skular og buekorps.
Om det elles kan vere mykje støy bergensarane imellom – når det gjeld å stelle til fest løftar dei i flokk og er i sitt ess. Det er det dei er aller best til. Festspela, Tall Ships Race, sykkel-VM (riktignok med lei ettersmak), torgdagar og mange slags festivalar, då går det på skinner.
Statsministeren kastar glans over festspelopninga i sin fødeby.Sykkel -VM i Bergen i 2017 var ein fantastisk folkefest, men viste seg å bli eit konkursbo. Det var moro så lenge det varte!Bergen som vert for Tall Ships Race i 2019 – eit storslått arrangement
Den vakre byen
Eg vågar å påstå at Bergen er Norges vakraste by, der han ligg mellom (i våre dagar riktignok mest rundt) sju fjell, ved Vågen, den gode naturhamna som la grunnlaget for Bergen sin status som handels- og sjøfartsby, og for at byen i middelalderen vaks fram som Norges viktigaste by. Det er no elles neppe hundre prosent konsensus om kven desse sju fjella er, utan at det er oppstått store konfliktar av akkurat det.
Det er lett å la seg sjarmere av byens sentrum, med alle dei kjente bygga og landemerka, med Bryggen med UNESCO-status, Bergenhus, Fløybanen, klyngane av trehus, parkane og så vidare. Dette er vel kjent og eg skal ikkje skildre alle desse. Eg arbeider ikkje for turistnæringa. Men byen er såpass spennande og mangfaldig at eg etter alle desse åra framleis kan råke borti stader, smitt og smau der eg ikkje har sett min fot tidlegare. Det kan også vere stader å oppdage på ny. Bergen har bygg frå ulike tidsaldrar og stilepokar og det er aldri kjedelig å rusle i byen.
Eg er Sandvikspatriot, dette er bydelen eg har budd i nesten heile mi tid i Bergen. Men eg likar meg også på Nordnes og Møhlenpris. Interessant er det også å oppsøke dei nyare og ytre bydelane, det er tross alt der dei fleste bergensarane bur. Min lille «guilty pleasure» er å ta bussen til ulike kjøpesentra i bydelar som Åsane, Fyllingsdalen og Loddefjord. Men på det gigantiske kjøpesentret Lagunen blir eg berre utmatta.
I mai blømer kirsebærtrea ved Lille Lungegårdsvann. I bakgrunnen Rasmus Meyers allé med KODE sine kunstsamlingar.Utsikt frå Fjellveien. Cruisebåtane set store avtrykk på byen i sommarmånadene.Mange vil med Fløybanen særleg på cruisedagane.Stadig nytt å oppdage i smitt og smau.Botanisk hage på Nygårdshøyden, like ved Naturhistorisk museum.Vårleg idyll i NygårdsparkenBoder til nedfalls i Sandviken, men her skal byggast nytt…
No er det sant å seie også mykje å irritere seg over, eg er for eksempel absolutt ikkje imponert over all blokkbebyggelsen som er grodd opp lang sjøkanten i løpet av dei seinare åra, gjerne etter at eldre bygg har stått til forfall i årevis. Trist er det også med Torget som har mista sin opphavlege funksjon og som i våre dagar framstår som ei turistfelle. I sommarhalvåret er sentrum meir eller mindre overbefolka på dagane dei gigantiske cruiseskipa har lagt til. Då er det fint å kome seg ut av sentrum, på fjellet eller på sjøen. På slike dagar er det gjerne eit betre alternativ å ta beina fatt enn å stille seg i endelaus kø til Fløybanen. For ein ting er sikkert, hadde det ikkje vore for nærheita til natur, fjell og sjø hadde eg ikkje trivdes med å bu i Bergen. Eg kjem tilbake til det, men først nokre ord om kunstbyen Bergen.
Elles synes eg kulturredaktør Frode Bjerkestrand i Bergens Tidende treff spikaren på hovudet i dagens utgåve av Bergens Tidende. Her peiker han på at det er på tide at Bergen blir vaksen snart!
Kunstbyen
I Rasmus Meyers allé ved Lille Lungegårdsvann finn ein i KODE -musea unike kunstsamlingar på høgt internasjonalt nivå, i tillegg til Bergen kunstforening i same gate.
Utstilling i KODE 4 (Lysverket) med skulpturar av den no avdøde kunstnaren Bård Breivik frå BergenDen gamle sardinfabrikken på Verftet er blitt sentral i Bergens kulturliv, med utstillingslokale, atelierer for kunstnarar, konsertlokale og ikke minst kafe med god plass på kaikanten mot Puddefjorden.
Også gatekunstnarane boltrar seg i Bergen. Vi finn kunststykke på mange veggar rundt omkring. Nedanfor ser vi basketbjørnen i ytre Sandviken, den no avdøde byoriginalen «Ottoen» leiande på sykkelen sin, hender på ein mur på Møhlenpris og veggmaleri også på Møhlenpris.
Naturbyen
Bergen sine sentrale parkar er nydelege, med gartnarar som er kunstnarar i sitt fag. Ein kan finne rekreasjon i parkane, men skal ein røre på kroppen og nyte naturen er det mykje anna å ta av i Bergen sine omgjevnader. Der eg bur har eg tilgang til fine og mykje brukte nærområde, vil ein litt lengre opp i høgda kan ein bevege seg eit eller to nivå høgare. Det er eit utal turvegar og turstiar i og rundt Bergen. Det beste middelet for folkehelsa er etter mi meining lett tilgang til natur. Det er kanskje arven frå ein oppvekst i indre Troms, der eg tidleg lærte meg å sette pris på natur og friluftsliv.
Bileta over viser eit av dei næraste turområda frå der eg bur. Namnet Hellemyrstien kjem av at han ligg i nærleiken av husmannsplassen Amalie Skram har brukt som modell for sin mektige trilogi om «Hellemyrsfolket», som også har vore oppsett på teatret to gonger. Litt meir krevande er Stolzekleiven, som også er arena for eit populært motbakkeløp kvar haust. Vegen startar frå Fjellveien, turvegen som går langs byen med super utsikt over byen frå Sandviken til Bellevue.
Over ser vi bilete frå Sandviksbatteriet, eit anna nært turområde og til høgre frå toppen av Stolzekleiven med utsikt over byen.
Sandvikshytten er passert og vegen går vidare ti Kvitebjørnen og Rundemanen.Med utsikt mot Isdalen og Ulriken
Eg kjem frå den einaste innlandskommunen i Troms og vart ikkje introdusert for sjølivet før eg kom til Vestlandet. Tidlegare farta vi rundt i motorsnekke, men dei siste tjue åra er det kajakkene som har gitt dei beste opplevingane. Det er tallause mulegheiter i skjergarden og i vassdrag i Bergensregionen. Takk vere jobbane eg har hatt er eg godt kjent i geografien. No er dette ein bonus i pensjonistlivet.
På Nordåsvatnet med utsikt mot Gamlehaugen, heimen til Christian Michelsen, noverande kongeleg residens i Bergen
Vêrbyen
Men kva med vêret då, er det ikkje slik at det regnar og er dårleg vêr det meste av tida? Ja, eg har ofte vore oppgitt over vêret. Her er liksom ingen mellomting, anten er det dårleg eller så er det supert. I motsetnad til mi fødebygd i nedre Bardu, der overskya opphaldsvêr, gråvêr, er det klassiske vêrlaget. Eg hugsar året det var 100 dagar i strekk med nedbør. Men ein gløymer det lett når godvêret kjem.
Vinter med snø var ikkje uvanleg tidlegare, for ti år sidan var det faktisk eit par dagar vi kunne spenne på oss skia utanfor døra heime, og det var skiføre i lysløypene på Fløyen. Kanskje kjem det slike vintrar igjen, men det er grunn til å tvile. Eg har dessverre få regnvêrsbilete å bidra med.
Det bles godt i nordvesten på HellenesetMed ski på Hellen festning – for ti år sidan. Eit sjeldant tilfelle.Vinter med skøyteis på Skansen, den gamle brannstasjonen som ligg rett opp frå sentrum
No må eg visst snart gi meg. Noko utfyllande bilete av Bergen skulle ikkje dette vere. Men eg synes nesten eg skulder å gi ein aldri så liten hyllest til Bergen, no når det attpåtil står eit byjubileum for døra. Det er tross alt her eg har tilbrakt heile mitt vaksne liv. Det blir vel «livsvarig Bergen» som ein eller annan har sagt! Så når det er snakk om kva som har vore mest formande i livet, blir det kanskje likevekt i vektskåla mellom dei tjue åra i Troms og dei femti i Hordaland? Uansett, så har eg det privilegiet at eg kan nyte begge desse to stadene.
Og så på tampen nokre ord til ettertanke. I dag er det på dagen eitt år etter at det var gravferd for min 47 år gamle son, på første fredag over nyttår. I går, også på første fredag over nyttår var vi vitne til ein annan 47-åring si gravferd i Oslo domkyrkje. Det er ingen slåande likskap mellom Ari Behn og min son, anna enn at dei ikke var heilt A4 og at dei ikkje fann seg heilt til rette i livet. Dei var begge rastlause sjeler med slektsrøter i Troms og begge endte sine liv i Oslo. Min son budde heile sitt liv i Bergen, men fann seg av ulike grunnar ikkje til rette her. Så uansett kor ein bur og kva status ein har, så er det ikkje stadene i seg sjølv som skaper lykkelege liv. Det er korleis vi har det med oss sjølv og med kvarandre som er viktigast. Og mange har ikkje ein gong ein stad dei kan kalle sin. Så får vi berre ønskje kvarandre godt nytt år og håpe på at det komande året blir eit år der folk tar vare på kvarandre og kan leve i god og fredeleg sameksistens verda over.
Eg sit her på jonsokaftan, eller St. Hans som dei fleste kallar denne kvelden då sola snur (som den strengt tatt gjorde for eit par dagar sidan). Nei, det er ikke synd på meg sjølv om eg sit her åleine etter at min sambuar er reist til Sørlandet på sin årlege padletur med kompisane. Det er ham vel unt. Eg kosar meg likevel.
Som eit mirakel snudde vêret i løpet av dagen, frå regn og 13 grader tidlegare i dag til skyfri himmel, nydeleg kveldssol og nesten 20 grader no like før sola forsvinn frå terrassen. Frå her eg sit har eg utsyn mot Askøy (ei øy som har vore mykje i fokus den siste tida, av heilt andre årsaker). Tidlegare, rett nok for fleire år sidan, var det fleire bål å sjå der over på andre sida av Byfjorden.
Kor er det blitt av båla? Dei er blitt færre år for år. I dag har eg sett eitt bål, og det ser ut til å vere sløkt allereie. Så eg må berre spørje: kva her skjedd med St. Hans-feiringa? I min barndom var dette ein særs viktig kveld. Sjølv om veret ikkje var av det beste, bål skulle det vere, og folk skulle samlast. Oppe i lia i Sundlia, heimbygda mi. Ein av dei få dagane i året vi fekk brus. Hôl i korken på Solo-flaska for å tøye gleda lengst mogleg.
I mine første år her i Bergen det var det også feiring denne dagen. På Helleneset, rett nedanfor der eg no bur, var det bål og St. Hans-moro. Det er lenge sidan. Og frå her eg sit ser eg ikkje eit einaste bål. Korleis kan det ha seg at vi ikkje lenger held midtsommarfeiringa i hevd slik som før? Her i Bergen er så vidt eg veit er tønnebålet på Laksevåg einaste tradisjonen som blir halde i hevd.
Eg har ein teori. Dette er ein dag utan noko særleg kommersielt potensiale. For kva er det forretningsstanden kan selje til denne dagen? Kanskje litt pølser og grillmat, men elles er det ikkje behov for noko nytt til St. Hans. Riktignok er det allereie før skuleslutt «SALE» i butikkane, med «nattåpent», men det er jo for å kvitte seg med sommarvarene så snart som mogleg, slik at ein kan gi rom for haustvarene. Kvifor har Halloween fått fotfeste? Jau, her kan det seljast kostymer og snop. Og jula er sjølvsagt det heilt store handlegildet.
Eg skulle ønskje ein kunne ta betre vare på tradisjonen med å feire midtsommer. Dette har vore ein merkedag gjennom tusener av år, også i førkristen tid, før døyparen Johannes kom.
Hagen i midtsommarskrud. Humlene surrar.
Mens eg skriv dette, har sola forsvunne frå hagen min, men skin framleis ute på Byfjorden. I hagen blomstrar timian og andre blomar, humlene har funne fram dit, heldigvis. Fine humlene, dei fortener å få det beste.
Vel heimkomen frå sommaren i nord hadde eg så smått begynt å sjå fram til turane i nærområdet, der terrenget ved Munkebotn utgjer kjerneområdet for oss her i ytre Sandviken. Riktignok har området rundt Munkebotsvatnet ei tid vore prega av anleggsarbeid. Her skulle den gamle murdemninga utbetrast etter pålegg frå Norges energiverk NVE, ho var lekk og utstabil sa dei. Etter kvart skulle heile friluftsområdet ved vatnet framstå i ny drakt. Vatnet vart tørrlagt og idyllen tilsvarande redusert, men det var midlertidig, og sikringstiltak bør ein jo ikkje protestere på. Så langt så godt.
Demninga i nordenden av Munkebotsvatnet før arbeidet med damsikring tok til.Munkebotsvatnet hausten 2017. Her går turveg vidare mot Fløyen.
Demninga som brast
Så skjer altså det fatale den 22 august, etter at ikkje heilt uvanleg bergensk nedbør hadde fylt opp vatnet. Den midlertidige fangdammen ryk, vatnet fossar ned gjennom dalen nedover til Eidsvåg. Dette har no prega nyheitsbiletet både lokalt og også nasjonalt den siste tida. Her har vore mange aktørar. Oppdragsgjevar er Bergen kommune med politisk leiing og fagetat, fleire konsulentfirma har vore inne i biletet, forutan utøvande entreprenør og sjølvsagt brannvesenet. No skal det granskast, skyld fordelast og svar finnast på korleis dette kunne gå så frykteleg gale. Og opposisjonen i bystyret ser sjølvsagt sitt snitt til å rasle med sablane. Dette kjem til å vare ei stund.
Informasjon om prosjektet
Demninga etter brotet
Eg skal ikkje ta stilling til kven som har skylda. Det er nok av sjølvutnemnde ekspertar som veit betre, ristar på hovudet over den toskete fangdammen bygd av lausmassar utan overløp, at ein ikkje kunne føresjå at det kom til å falle regn som vanleg på denne tida osv. osv.. Mange nyfikne har funne vegen opp for å sjå, slik sett har det kanskje stimulert til meir turgåing, altså fremjing av folkehelsa.
Vassmassar har det med å føre til landskapsendringar når dei bryt seg laus. Ja, her knakk svære tre som fyrstikker, grus og stein dekker no søkket nedstraums demninga. Skadene på vegen er reparert så trafikken av turgåarar og syklister held fram. Men ein kan jo sørge litt over det som er gått tapt. Blant anna forsvann den vesle hytta «Never» som var oppført av Bergen Arkitektskole i 2016 og som låg idyllisk til ved innløpet av Langevatn. Restane kunne ein no sjå flytande i eit brunfarga vatn.
Hytta «Never» 4. januar 2018.Restar av Never etter flaumen. Foto: Bergens Tidende
Litt bortanfor mellom Munkebotsvatnet og Langevatnet ligg Indianersletten – eit populært turmål for barnefamilier og barnehagar på tur. Mirakuløst nok er gapahukene blitt ståande, men her skal det nok litt opprydding til før bruksverdien blir den same som før.
Indianersletten med gapahuk etter flaumen.
Langevatnet, som ligg nedstraums for Munkebottsvatnet, vart mottakar av flaumvatnet og massar som følgte med. Eg veit ikkje kor lang tid det vil ta før brunfargen forsvinn frå Langevatnet. Fleire andefamiliar har vatnet som sin faste opphaldsstad. Vi får håpe dei fortsatt vil finne seg til rette.
Møteplass for folk og ender i LangevatnetSom regel utrygg skøyteis på Langevatnet.
No får det vere nok om denne ulykksalige hendinga. Ho er ikkje på topp i nyheitsbiletet lenger, og mi sorg over tapt landskapskvalitet har dempa seg litt etter som dagane er gått. Det finst jo verre ting i verda.
Mykje av det som er blitt ein integrert del av naturmiljøet vi ferdast i når vi går på tur er kulturminne og vitnar om ei tid då lokale vassressursar vart nytta til næringsliv og samfunnsbygging. Denne siste hendinga er eit nytt kapittel i soga om vassressursane i Sandviken. Så no nyttar eg høvet til å ta temaet eit skritt vidare. Det historiske har eg forøvrig vore inne på tidlegare i Bygge mur.
Før eg går vidare tar eg med eit par bilete frå Langevatnet der det står restar etter eit gamalt oppmurt ishus, som vart brukt til å oppbevare isblokker. Der er også ei murt kai i vatnet.
Restar av ishuset ved Langevatnet.Kai ved ishuset, Langevatn.
Storemøllen
Når vi går tur på Sandviksfjellet og i området rundt Munkebotsvatnet og Langevatn går vi i nedslagsfeltet til historisk viktige bedrifter. Dei fleste vatn og dammar på Sandviksfjellet vart nytta som vassmagasin for møllebruka Småmøllen og Storemøllen, dels også for Eidsvåg. Grensa mellom gardane Store Sandviken og Eidsvåg går midt i Langevatnet.
Munkebotsvatnet inngår i Storemøllevassdraget. Vassdraget har avløp gjennom Munkebotselven (middelalderens Gunnildarå) til Storemøllen, omlag ved Elsero/Gamle Bergen Museum. Namnet Gunnildarå gjekk ut av bruk og seinare vart nemninga Munkebotselven og Storemølleelven nytta om ein annan. Vassdraget er i dag lagt i rør. Meyervatnet er eit anna namn på Munkebotsvatnet, etter Meyer-familien som var verkseigarar ved Storemøllen frå 1871 til 1959.
Storemøllen vart anlagt ved Storemølleelven i 1617, men her kan ha vore kvernhusdrift tidlegare. Området tilhøyrde Store Sandviken gods. I 1653 omfatta Storemøllen tre møller, to kornmøller og ei kopparmølle. Då Didrik Hagelsteen overtok Store Sandviken møllebruk i 1748 inneheldt eigedomen våningshus, sjøboder, møllehus, diker og demningar med tilhøyrande inventar. Familien eigde Storemøllen i fem generasjonar heilt til Meyerfamilien overtok i 1871. Ved århundreskiftet var Bergen landets største mølleby. Bergenske kornprisar vart til og med registrert på Chicago-børsen. Det vart pengar av dette, noko som mellom anna ligg til grunn for etableringa av Rasmus Meyers samlingar (noverande kunstmuseum Kode 3).
Nyedammen i Munkebotn, ein gong drikkevasskjelde for Neevengården (no Sandviken) sykehus.
Anlegget var forholdsvis intakt til 1960, då eit våningshus fra 1834, møllene og rekka av sjøboder vart rivne. Det eldste våningshuset vart rive i 1972. Ein slipp og ein mekanisk verkstad vart drive til 1959. Vassdraget vart ekspropriert av Bergen kommune i 1950 og innlemma i byens drikkevassforsyning. Mølledrifta hadde då tatt slutt. I 1961 reiste Vaksdal Mølle (no Norgesmøllene AS) eit lager på området. Verksemda vart nedlagt 1991.
Midtmøllen er restaurert og er no ein del av Gamle Bergen museum.
MidtmøllenStoremøllen med pakkhus (1887), mølle (1874) og Hagelsteens hovedhus (1834). (Fotomuseum Bergen)
«Vannkrigen»
Tilgang og rettar til vassressursane var ikkje heilt uproblematisk og konfliktene har fått nemninga «vannkrigen». Langevatnet har sitt naturlege utløp mot Eidsvågsida og vatnet herfrå vart nytta i Eidsvåg som drikkevasskjelde. Meyervatnet (Munkebotsvatnet) som ligg høgare enn Langevatnet har naturleg avløp mot Munkebotn. For å auke magasinkapasiteten i Meyervatnet hadde mølleeigarane i Storemøllen bygd diker i begge ender av vatnet. Etter ein overenskomst skulle overflødig flaumvatn i Meyervatnet kunne overførast til Langevatnet.
For å auke tilsiget til Munkebotsstemma fekk dåverande verkseigar Arnold Meyer rundt 1900 leidd vatnet frå fjellområda ovanfor Ravneberget og Orretua ned til vatnet ved hjelp av eit sinnrikt kanalsystem («Mr. Kvikk»). Tidlegare hadde dette vatnet rent ned i Langevatnet og vidare mot Eidsvåg. Restane etter kanalsystemet ser ein langs stien som går til Kvitebjørnen via Ravneberghytten og Sandvikshytten. Dette er no under restaurering. I 1916 vart Storemøllen stevna for retten for å ha heva dikene her slik at det kom mindre vatn i Langevatnet. Meyer vart frikjent. Det hadde også vore rettssaker tidlegare.
Storemøllen i dag
Etter at Norgesmøllene avvikla overtok dei kinesiskfødde Brødrene Hui eigedomen. Ein kort periode var her bl.a. marina og restaurantdrift og diverse anna forretningsverksemd. Men så fann ein ut at her skulle byggjast bustadblokker. Planane var omstridde, men vart godkjent av Bergen kommune og i dag er bygga i ferd med å bli ferdigstilte.
Illustrasjon frå bustadprosjektet i Elsero. Foto: Link arkitekter.
Der sluttar soga om Storemøllen. Eg har forøvrig tidlegare gitt uttrykk for kva eg meiner om «byfornyinga» i strandsona i Sandviken i Med hjarte på/i/for rette staden.
Jo Gjerstad, Ytre Sandviken – fra Hellemyrsfolket til moderne bydel, artikkel om Munkebotsvassdraget og Store Sandviken møllebruk
Jo Gjerstad: Munkebotsvassdraget i årsmelding 2001 for Bergen Skog- og Træplantingsselskap
Vannkrigen i Sandviksfjellet – kampen om vannrettighetene til mølledriften i Eidsvåg og i Store Sandviken. Foredrag av Anders Haaland i Sandvikens kulturhistoriske forening 4.6.2002.
Sommaren 2018 ligg an til å bli tidenes varme- og tørkesommar, førebels. Vi har alt gløymt den seine og kalde våren på Vestlandet og den elendige forsommaren i nord.
Trangen til å reise til varmare strøk i sør har vore merkbart mindre i år. Kvifor reise til middelhavslanda når ein har det fint og varmt her heime? Og ikkje er det vel særleg fristande med utsikter til godt over 40 grader på enkelte reisemål. Kanskje vil vi etter kvart få ein turiststraum motsatt veg for dei som treng avkjøling? På sikt også migrasjon dersom den globale oppvarminga held fram og det vert uleveleg i sør.
For den del treng ein ikkje ha konstant godvêr for å ha det kjekt. For vår del har vi hatt stor glede både av nære område heime, og undervegs på vår årlege tur mot nord. Vi lever i eit land som byr på rikeleg med opplevingar.
Når eg skriv dette er nok sommaren på hell. Eg har ikkje hatt nokon trang til å sette meg ned ved tastaturet i løpet av dei varme sommardagane. Så no blir det oppsummering – i to bolkar. Eg startar i vest.
Sommar i vest
Første varmebølge på Vestlandet kom alt i mai, noko som eg har skrive om tidlegare. Det har vore mange fine turar i nærområda. Supert å tære på eigne energilager utan hjelp av fossile kjelder. Beste verktøyet for å fremje folkehelsa er tilgang på natur i nærmiljøet, meiner eg. Og ein treng ikkje reise langt for å ha flotte naturopplevingar. Så no kjem nokre avsnitt der eg prisar Bergensregionen.
Fløyen
På Fløyen er det tjukt av turistar, samt eit titalls geiter. Geiter er selskapssjuke, nyfikne og ikkje så lite frekke. Dei trivst svært så godt midt i turiststraumen på dei mest befolka turvegane på Fløyen.
Byfjellsgeiter
Geitene er kashmirgeiter frå Radøy som no har fått ein karriére i Bybeiteprosjektet, som er eit samarbeid mellom Bergen kommune, Universitetet i Bergen, UNI Research og NoFence m.fl.. Målet er å hindre gjengroing. Geitene er utstyrte med GPS-halsbånd og er altså tilsette for å gjere ein jobb og ikkje berre vere mottakarar av kos og brødskalkar.
Fløyen er med sine talrike turvegar og stiar det mest befolka byfjellet, men storebror Ulriken byr på fjellterreng der ein kan innbille seg at ein er oppe i høgfjellet. Vi tok turen opp til høgaste punktet denne gongen, på Hauggjelsvarden. På klåre dagar kan ein sjå heilt til Folgefonna, og etterpå kan ein nyte ei forfriskning på restauranten.
Andre nærområde
Ein treng no elles ikkje dra heilt til fjells. Eg vil slå eit slag for dei turvegane vi har utanfor stovedøra. På biletet under passerer ein jobbsyklist Langevatnet, som ligg på vegen frå Munkebotn til Eidsvåg. Det er fleire som har oppdaga dette traséalternativet, som er spesielt veleigna for dei som har skaffa seg el-sykkel. På dei andre bileta ser vi utsikt frå Eidsvågfjellet, og frå Fjellhytten på Midtfjellet. Lett tilgjengelege område, på litt kuperte stiar.
Os
I nabokommunane er det også mykje å oppleva. Ein tur til Lysøen i Os, der ein forutan Ole Bull sin sommerresidens, no museum, også finn 13 km turstiar. Ein av favorittpadleturane våre er rundt Lysøen, med start frå Buena kai og strandhogg i Lysevågen.
Tyssøy, Sund
Sør for Bergen, via undersjøisk tunnel til Bjorøy og vidare på vegfylling kjem vi til Tyssøy. Dette er ei verkeleg perle, både med flott strandområde, kulturlandskap og kulturminne. Her var kongsgård i middelalderen, truleg også kultstad i oldtida.
Tysnes
Sør for Os, etter å ha kryssa Bjørnefjorden med ferje (+ kaffe og sveler!) kjem ein til Tysnes kommune, der folketalet doblar seg om sommaren. På Reksteren har vi arva ei hytte av beskjeden storleik. Vi har hatt mange fine padleturer i farvatnet rundt Vernøy. Men denne sommaren vart det av ulike årsaker ikkje padling her.
I byrjinga av juli går den årvisse Tysnesfest av stabelen, og då vert det liv og røre, med konsertar, marked og ulike arrangement. I år klaffa vêret og det var stor stemning. Det var åpent skip på Statraad Lehmkuhl og M/S Sunnhordland med sine stilige salongar. Her var òg eigen damesalong, greit å vere kvitt mannfolka av og til. Båten gjekk i rute mellom Bergen og Sunnhordland fram til midten av 60-talet.
I år tok vi turen opp til Håheim gård som vi har hørt så mykje positivt om. Ei verkeleg perle. Vi kunne nyte ein utmerkt lunsj i nydelige omgjevnader.
Bergen
Fleire vil kanskje lure på kvifor eg ikkje har skrive om sjølve byen Bergen. Har det ikkje vore fantastisk der no denne flotte sommaren? Joda, men saken er faktisk den at byen mister litt av sin sjarm i tettaste turisttida, når cruiseskipa ligg til kai. Desse kan romme over 3000 passasjerar, fleire enn dei 2800 fastbuande i Tysnes kommune.
Torget er om sommaren omgjort til overprisa fast-food etestader og utsal av diverse sjømat som blir fotografert mens ekspeditørane konverserer på ymse tungemål. Eg har høyrt rykter om at turistar og reisearrangører no har fått mistanke om at dette ikkje er autentisk. Det er riktig oppfatta. Etter kvart har det også reist seg røyster mot omfanget av cruiseturismen på grunn av negativ innverknad på miljø og trivsel. For min del kan eg ikkje begripe at nokon kan trivast ombord i desse gigantane. Etter mi meining bør ingen cruiseskip vere større enn dei nyaste hurtigrutene.
Dette var smakebitar på sommaropplevingar heime i og rundt Bergen. Men eg har jo også ein heim i Nord-Norge, 170 mil frå Bergen. Det kjem eg tilbake til i neste innlegg.
Denne våren og forsommaren har eg verkeleg fått kjenne på kontrastene i dette landet. Eg sit no oppe i nord etter å ha opplevd veker i Bergen med tropevarme og tørke. Her manglar begge delar. Men først eit tilbakeblikk på våren og forsommaren fram til no.
Varmt og tørt
Mai månad i år har vore spesiell på fleire måtar. Det byrja med eit armbrot, som no ser ut til å gro nett slik det skal etter dyktig ortopedi på Voss. Ergerleg med padlesesongen som på grunn av dette måtte utsetjast til ut i juli ein gong. Så eg har vore avskoren frå sjølivet i dei utrulege vekene vi har hatt med rekordvarme. Men badesesongen fekk ein flying start. Med Helleneset og Lønborg friluftsområde som næraste nabo har vi kunne sjå og ikkje minst høyre stor aktivitet. Dessverre vart vi også vitne til ein større redningsaksjon der som endte tragisk.
Elles har vi vore rundt på ulike friluftsområde, Fløyen, Ervikane i Os, Kjevikjo på Tysnes, Smivågen på Tyssøy, og på vår heimlege strand på Lønborg. I over to veker har alle middagar og lunsjar vore inntatt på terrassen. Grillen var i bruk mest kvar dag (elektrisk og dermed lovleg). Dette i motsetnad til fjoråret, med toppen tre grilldagar.
På terrassen om ettermiddagen låg temperaturen på mellom 31 og 35 grader og parasoll var obligatorisk. Eg brukar fortidsforma, både fordi temperaturen i sør har normalisert seg litt, og fordi vi har forflytta oss til nordlegare breiddegrader. Eg kjem tilbake til nosituasjonen seinare.
Badeliv på Lønborg friluftsområde i slutten av mai
Rund dag
Forutan det uvanlege vêret har månaden vore litt uvanleg fordi eg har hatt ein såkalla rund dag. Eg vil heller kalle dagen ei rundingsbøye. Så pass opp i åra er eg komen at ting byrjar å gå litt andre vegen. Eg klagar ikkje på helsa, men brekte armar og skrantne kne er jo teikn på at ein er på retur. Og sjølv om ein elles er ved god helse og i brukbar fysisk form, fører slikt til at ein legg band på seg i utøvinga av fysisk aktivitet. Eg forstår no at ganglaget hos eldre folk som vi ser stavrar seg forsiktig av garde, ikkje alltid skuldast vonde bein. Det er vel helst redsla for å falle som ligg bak. Det at ein ikkje lenger kan slentra, for ikkje å seie småspringe, ubekymra nedover bakkane, er eit sakn. Og for dei som i god meining jamnar ut og legg grusdekke i bratte skråningar på gangvegar og stiar: ikkje gjer det! Dette er ikkje universell utforming. Betre å ha nokre faste steinar å trø på. Å skli på lausgrus betyr at ein fell bakover, med armbrot eller det som verre er som resultat. Det har eg no opplevd to gonger.
På slike runde dagar blir ein gjerne påskjøna med flotte blomar. Over er eit lite utval av bukettane som ei kort tid pryda heimen. Gleda vart dessverre kortvarig fordi det var umuleg å sette dei kjøleg. Fine gåver har eg også fått, blant anna ein ny IPad, som eg har supplert med tastatur. Praktisk dersom ein vil blogge mens ein er på farten, slik som no. Hyggelig feiring med nær familie heime må også nemnast. Og no bryt eg herved prinsippet om ikkje å drive reklame for næringsdrivande: eg kan varmt tilrå bufféen frå Bien Catering! All ære til deira dyktige kokkar.
Bergen by har jo elles mykje å by på i mai. Det har vore både 17. mai, pinsehelg og festspel i finaste vêret. Sentrum, parkar og friluftsområde har hatt eit yrande folkeliv.
Nygårdsparken i mai
Ja, det har vore bortimot paradisiske tilstander, reint bortsett frå den hemmande venstrearmen i kombinasjon med varmen. Dette har særleg vore eit problem når blomar og hagen skrik etter vatn i tørken. Det vart mykje vassbering. Nokre kommunar har innført vatningsforbod. Og det er totalforbud mot grilling i mest heile sør-Norge.
Kaldt og vått
I forrige blogginnlegg nemnte eg at turen skulle gå nordover i byrjinga av juni, med tilsyn og våronn for sekundærboligen i nord, og russejubileum i Tromsø. Dette såg eg fram til.
No sit eg i Sundlia i Bardu og har fått kjenne på kontrastene i dette landet. Lågtrykket aust i Barentshavet har limt seg fast og står for transport av polarluft inn over Nord-Norge. Det er to til fem varmegrader og nysnøen ligg eit godt stykke ned i skogbeltet. Ein varmeperiode tidleg i mai sørga for at det er grønt og frodig overalt, så det er gjort klart for sommar. Det vart skikkeleg avkjøling etter fleire overoppheita og knusktørre veker. Det positive er at nattesøvnen er betre når det på soverommet er 15 grader og ikkje 30. Biletet under illustrerer situasjonen.
Vêret rår vi ikkje over, og det er då heller ikkje vêret som gjer at humøret ikkje er heilt på topp nett no. For som eg tidlegare har nemnt i innlegget «Kremtoppar og gummistøvlar» er huset bygd på ei tomt med enormt tilsig av vatn. Dette har forårsaka mykje problem og utgifter for å fikse på dreneringa. Og sist vi var her, i påska, var kjellaren så tørr at ein kunne trø på sokkelesten. Men kor lenge var vi i paradis? Då vi steig ned kjellertrappa denne gongen viste det seg at kjellaren var omskapt til eit basseng der vassnivået gjekk langt over støvleskafta.
Korleis kunne det skje? Og kvifor hadde ikkje vatnet rent ned i sluket? Heldigvis hadde vi ei pumpe ståande som kan pumpe vekk såpass at vatnet berre går eit stykke over anklane. I praksis betyr dette at pumpa må startast og stoppast med få timars mellomrom, dag og natt. Pr i dag har vi rekna ut at det er pumpa ut ca 75 000 liter. Så nattesøvnen har det likevel blitt så som så med. No er eg i den heldige situasjon at eg som del av fødselsdagsgåva frå min sambuar fekk lovnad om handverkstenester denne sommaren. Men eg er usikker på om denne tenesta er inkludert. Han verkar sant å seie allereie litt, vel, pumpa. Planane om maling av stua må uansett utsetjast.
Avløpet frå kjellaren, det vil seie kloakken, er altså gått tett. Vassbassenget i kjellaren består no av smeltevatn og myrtilsig med innslag av kloakk. Så kva har skjedd? Dette var ein vinter med lang barfrostperiode tidleg på vinteren og mykje snø på seinvinteren. Tela gjekk ca 3,5 m ned i grunnen, og har skapt problem for fleire enn oss i form av tilfrosne avløp. Dette måtte vel kunne fiksast ved hjelp av høgtrykkspyling, tenkte vi. Joars transport, som har hatt det travelt med liknande oppdrag vart tilkalla. Dei prøvde så godt dei kunne å opne opp, men forgjeves. Det hadde tetta seg til i heilt i enden av leidninga. Gamalt og samanrast betongrør, tenkte vi, må vel skiftast. Korleis i all verda fiksa dette?
Dei prøvde, men måtte gi tapt.
Heldigvis viste det seg, etter konsultasjon med firmaet som tidlegare har hatt oppdrag med dreneringa, at det alt er skifta til nye rør, bortsett frå siste biten ned mot kommunal leidning. Alt tyder på at det er denne biten som har kollapsa. Vi slepp altså å grave opp heile plenen. Neste utfordring blir då å få fiksa dette på vår tilmålte tid her nord. Heldigvis er Indre Troms ein region med stor maskinentreprenørtettheit. Men dei er travle. Vi har tatt kontakt med ein sambygding med maskinfirma og er spente på om vi kan hjelpast innan rimeleg tid.
Over: Til tross for kulde, blomstringa er i rute!
Utfordringar og problemløysingar
Det er opplagt at dette langstrakte landet byr på kontrastar også vêrmessig. Men uansett er det importerte luftmassar vi snakkar om. Når høgtrykket om sommaren ligg i aust over Kolahalvøya og lågtrykket ligg vest i havet er det Nord-Norge som får tropevarmen mens for eksempel Bergen får det vått og hustrig. Og pinseria, kaldvêrsperioden ved pinsetider er eit kjent begrep. Likevel, det ekstreme vêret landet no har både i nord og sør – har det noko med klimaendringane å gjere?
Så vil eg igjen gi honnør til alle dei som driv i bransjar som fiksar problem knytta til livsviktige funksjonar. Som sørger for at vi har lys, varme, renovasjon, vatn og kloakk. I våre dagar, med veksande utfordringar knytt til klimaendringane, er kompetanse om vatn og avløp, og korleis handtere ulike maskiner avgjerande. Dei praktiske yrkesfaga må oppvurderast.
På det personlege planet må eg seie at det desse dagane har vore stimulerande å sette seg inn i dreneringsmetodar og ulike modellar for grøfting. For på sikt må vi få sett ein stoppar for tilsiget, avskjeringsgrøft må bli neste trekk. Eg har tileigna meg ein del teoretisk kunnskap om dette no. Å vere eigar av eldre hus gir rike høve til eigen læring.
Om eit par dagar er planen å reise til Tromsø for å treffe igjen folk frå gymnastida. Det er lagt opp eit ambisiøst program med mykje uteliv både inne og ute. Heldigvis har eg både stillongs, ulltrøye og boblejakke i bagasjen. Kanskje blir det noko å fortelje frå dette også. Vi får sjå.
No har eg vore vekke frå bloggen ei stund. Det er ikkje så lett å samle tankane på denne årstida og skriving skjer helst stykkevis og delt. Mykje kan skje plutseleg og uventa. Dette innlegget ber preg av nettopp det.
Tid for kvitveis
Sidan siste blogginnlegg har det vore påske. Nok ein gong har eg vore nordpå i ei snørik og stort sett fin påske vêrmessig. Eg spanderer eit bilete frå ein av skiturane, må skryte litt av yndlingskiterrenget mitt.
Det har vore ein sein og kald vår, men no er den fine bergensvåren her for fullt. Også i nord er våren komen no.
På ski i Bardu, med majestetiske Istind i bakgrunnen.
Våren er ei årstid med forandringer frå dag til dag, med helger og fridagar så det held og alt som høyrer til. Mykje skal gjerast – og ganske sikkert også kjøpast. Mange tema kan vere aktuelle no om våren. Men er det mogleg å få ein slags fellesnemnar når eg skal skrive om dette? Kva med alt det vi bruker pengar på? Kan for eksempel gjenbruk og resirkulering vere ei vinkling?
Hagen
Eg startar med hagen. Kanskje ikkje det mest opplagte tema for gjenbruk? Ved nærare ettertanke er det kanskje nettopp det. Sjølv er eg ikkje medlem av noko hagelag, men dei finst landet over. Mitt næraste hagelag er Eidsvåg hagelag, som mellom anna arrangerer planteloppemarked. Det er altså ikkje naudsynt å tråle hagesentra kvar vår for å skaffe seg plantar.
Vår hage er ikkje stor, men krev innsats kvart år. Og god rygg og mjuke kne. Dei fleste vekster her vest har gode vekstvilkår. Særleg ugras og mose, men også busker og staudar, som etter ei tid tar overhand om dei ikkje vert bremsa undervegs. I år var turen komen for eit grundig oppgjer med dei alt for vekstvillege og til dels invaderande plantane på vårt beskjedne hageareal. Eføyen på utsida av muren vart brutalt skoren ned til grunnen. Om ei stund kjem han nok krypende oppover igjen. Mispel og rododendronbusker vart også kraftig kutta, sjølv om det riv i hjertet. For augneblinken er dei ingen pryd. Dei har mista fasongen, og må nok kuttast meir for å få skapeleg fasong. Dei skal no få lov å blomstre i år på dei stakkars greinene som står att. Andre busker fekk også kutt.
I staudebedet var det enkelte som breia seg på kostnad av dei andre. No hadde saxifragaen nesten overtatt heile bedet, og sitrontimianen, humlene sin favoritt, sto i fare for å bli utkonkurrert. Også nelliken var på retrett. Her måtte takast radikale grep. Heile bedet er no spadd opp, planterøtene delt og planta på ny. Eg er spent på om det held med gjenbruk, eller om eg må skaffe nye plantar. Førebels ser det ikkje veldig lovande ut, det må nok meir sol og varme til for å sette fart i gjenveksten. Denne våren har vore sein og kald, i motsetnad til for eksempel i 2013, noko biletet under illustrerer.
Hagen 28. april 2013.Hagen 2. mai 2018, i ribba tilstand.
Kanskje det er slik at alt må tøylast eller til og med pinast litt for å kunne utvikle seg best? Kanskje for mykje stell, næring og fridom ikkje alltid er av det gode? Men vi skal no vere varsam med å lage analogiar om plantar og folk. Her gjeld det å finne rette balansen. Elles har eg allereie knerta ein del avskyelege brunsneglar. Her viser eg ingen nåde.
Det blir mykje avfall etter slik ryddesjau. Ja, sjølv etter beskjeden ny/-omplanting i krukker på terrassen blir det fort fleire sekkar. Tidlegare dreiv vi med heimekompostering, men vi fann etter kvart ut at vi hadde for lite areal å spreie komposten på. Kva gjer ein når ein ikkje har plass til å kompostere og det er for mykje til å gå i restavfallet? Då må det leverast til avfallsmottak for gjenvinning. Litt synd at ein her i Bergen må betale for dette. Mange hageeigarar vert dessverre frista til å dumpe avfallet sitt på friluftsområde, har eg sett.
Klede
Om våren har ein gjerne lyst til å fornye seg litt i klesvegen. Som Bergensbuar kan eg då ta vegen til sentrum eller til eit av kjøpesentra i ein av bydelane. Altså: eg legg jo helst turen til sentrum. Her har vi dei gamle tradisjonsrike handelshusa som Sundt og Kløverhuset, og den staselege Torgallmenningen og Strandgaten er jo midt i det tradisjonelle shoppingstrøket.
Varehuset Sundt har ei stolt historie, ikkje minst arkitektonisk, som eit klassisk funkisbygg på hjørnet Torgallmenningen/Ole Bulls plass. Her må det vel vere mogleg for modne damer å finne seg nokre nye klesplagg? På nettet omtaler Sundt seg som ein stad der ein kan finne mote for alle aldre. Det stemmer ikkje.
I tidlegare tider hadde dette varehuset eit variert utval tilpassa fleire aldersgrupper, også vaksne folk. Eg hugsar også med lengsel den rikhaldige stoffavdelinga frå tida då heimesaum var vanleg. Det er no forlengst historie. No for tida må ein reise nesten heilt til Salhus, til Stoff og Stil, for å finne eit bra utval i metervarer og mønster. Sundt er no, med eit par små unntak, heilt tilpassa kundekretsen under 30, og helst dei mellom 15 og 25.
Eg meiner Sundt er verstingen i sentrum når det gjeld ungdomsdyrking, men heile Torgallmenningen er omkransa av kjedeklesbutikkar med masseproduserte ungdomsklede av varierande kvalitet. Sentrum har konkurranse frå kjøpesentra i bydelane, der ein finn eksakt dei same kjedebutikkene, paradoksalt nok med betre utval for andre enn dei heilt unge. På mine besøk til Vestkanten (Loddefjord) og Åsane har eg kunne konstatere dette. Som pensjonist kan eg tillate meg ekspedisjonar til byens utkantar midt på formiddagen.
Sentrum burde jo nettopp vere staden der ein finn godt utval av spesielle varer. Nokre butikkar fins riktignok, men på litt meir bortgøymde stader i byen. Nokre av desse er mynta på store damer som ragar også i høgda. For lubne små damer blir det som å kle seg i telt. I år er moten spesielt ugunstig for oss. Det skal helst vere storblomstra plagg. Eg synest ikkje noko om å gå kledd som ei blomstereng. Heller ikkje i kimono, som ser ut til å vere årets tema, jf biletet under.
Forretningsstand i utakt?
Eg reknar med at forretningsstanden har som mål størst mogleg omsetning og lønsemd, og at dei dermed analyserer kundegrunnlaget. Men i kor stor grad er demografi og inntektsfordeling faktorar som vert lagt til grunn? Marknadsanalyser er ikkje mitt fag, med eg er vant til å sjå på befolkningssamansetning når ein skal planlegge. Diagrammet under viser alderspyramiden for Norges befolkning for åra 1986 og 2018. (Kjelde Statistisk sentralbyrå).
I løpet av dei siste 30 åra har pyramiden fått tønnefasong. Det vil seie at andelen eldre i befolkninga er auka i høve til dei yngre aldersklassene. Det er i og for seg ikkje noko gunstig utvikling. Men no er det altså slik at det er hos dei litt opp i åra ein finn kjøpekrafta. I aldersklassen 50 og oppover finn ein fleire betalingsdyktige konsumentar enn i lenger nede i tønna.
Diagrammet over gir ein peikepinn om dette. Riktignok er vel tenåringane sponsa heimefrå, og om dei har inntekt bur dei gjerne billeg heime hos mor og far. Men likevel, eg er viss på at damer over 50 har pengar som dei gjerne vil bruke på skikkelege kvalitetsklede i tilpassa fasonger.
Klede som miljøproblem
No meiner eg ikkje at det er noko mål å auke konsumet av klede. Mange vil meine at min kritikk av klestilbodet for damer litt opp i åra er eit I-landsproblem. Jovisst. Men mengda av klede utgjer etter kvart også eit miljøproblem. Vi let oss friste til å kjøpe alt for mykje. Ei slags trøyst har det vore at desse kan sendast til bruktbutikkar eller resirkulering. Og plastavfall kan jo nyttast til nye tekstiler, eller? No har ein erkjent at dette til slutt blir til mikroplast med fatale konsekvensar for livet i havet. I ein tankevekkjande artikkel i Aftenposten er det peikt på at vi har ei naiv tru på resirkulering. Eg har forresten vore inne på dette temaet i ein tidlegare artikkel på bloggen: Kjole frå Kina (juni 2017).
Varehuset Sundt, som eg har nemnt tidlegare, har faktisk eige mottak av brukte klede som dei sender til resirkulering. Også Hennes & Mauritz har hatt liknande opplegg. Så bra, vil kanskje mange meine. Men er det ikkje også eit smart, for ikkje å seie sleipt triks for å lette samvitet hos kundane når dei er frista til å kjøpe nytt?
Eg tar av og til turen innom Fretex, som kan by på det meste. Sjølv finn eg mellom anna material til mine eigne gjenbruksprosjekt, jf tidlegare blogginnlegg der eg viste matter eg hadde hekla av gamle dynetrekk. På Fretex kan ein utstyre seg med det meste til heimen. Her er mange godbitar.
Eit avbrot
Etter dei kritiske synspunkta eg har gitt uttrykk for ovanfor, hadde eg tenkt å skrive litt om året 1968, året som er blitt ståande i historia som symbol på opprør og krigsmotstand, blant anna. Dette var også året då eg var russ ved Tromsø gymnas, og det jubileet skal markerast om nokre veker. Men no vart det eit avbrot, bokstaveleg talt.
Sandviksbatteriet, før fallet
På ein liten tur til Sandviksbatteriet, eit av dei fine turmåla i mitt nærmiljø, sklei eg på grusen og fall på rumpa, med venstre armen under meg. Då eg kom meg på føtene kunne eg konstatere at handa var vridd i vinkel. Eg kom meg, etter ei pinefull ferd nedover svingane i Munkebotn, av garde til legevakta. Dei gipsa og prøvde å rette ut så godt dei kunne, men brotet var så stygt at eg vart sendt til Haukeland, der eg fekk høyre at sjansane for snarleg operasjon var størst om eg fekk dette gjort på Voss sjukehus. Så dagen etter var det av garde til Voss, der eg vart teken hand om på beste måte og reparert. Eg har fått operert inn ei lita plate, slepp gips og det er berre ein liten bandasje som er synleg. Alt tyder på at dette var vellukka. Så då kan eg vel slå meg laus i Tromsø likevel. Og armen kan gjenbrukast!
Rom med utsikt frå Voss sjukehusNyoperert på Prestegardsmoen, Voss
Eg er oppvaksen med utsikt til Istindan, ikon og identitetsmarkør nummer ein for Bardu og Målselv. Eg var overtydd om at det var rettsida av Istind eg såg. Etter kvart oppdaga eg jo at Istindan såg annleis ut frå andre stader og at «mi» side ikkje var den einaste rette. Det same gjaldt andre fjell. Frå Malangen vart Mårtind bakvendt, og Vassbruna og Mauken skifta utsjånad etter som ein flytta seg i dalen. Slik er det med det meste. Endrar vi synsvinklar og er opne for andres syn utvidar vi perspektivet og blir i stand til å sjå heilskapen. Som diktaren Olav H. Hauge skreiv: «Fjell lyt du yver skal du koma lenger».
Istind i mørketidslys
«Fjella, dei står der dei står, dei veit kor dei høyrer til» skreiv namnebroren Olav Duun. Vi som bur ved foten av fjella er flyttbare, men også stadbundne. Sjølv den internasjonalt orienterte Olav H. Hauge levde heile sitt liv som fruktbonde i Ulvik i Hardanger.
For ein mannsaldar sidan reiste eg frå Bardu til Bergen. Spranget er stort frå innlandskommunen i nord til vestlandskysten og bylivet i Bergen. Etter åra i Hansabyen kan eg nok kalle meg bergensar om eg vil. Eg er like kry som dei innfødde over den vakre og eksentriske byen mellom dei sju fjell. På nasjonaldagen – der feiringa skil seg vesentleg frå andre stader i kongeriket – speidar eg alltid etter Målselv/Bardubunaden. Er eg heldig ser eg 2-3 stykker. Også i Bergen er nasjonaldagen ei mønstring av det beste i sivilsamfunnet. Forskjellar til tross – det er meir som samlar enn som skil. Og med hjartet på rette staden har ein hjarte både for andre stader og andre folk.
Mykje har endra seg i bygd og by på desse åra. Sjølv om Bergen er min by, er det dalføra her nord som er landskapet mitt. Synet av buktande elver, furumoar, åsar og smekre tindar i synsranda gir ro i sjela. Men eg saknar synet av sommarfjøset som eg veit ligg oppe i skogbrynet. Bakken der eg øva meg på ski er tilgrodd. Jorda som generasjonane før oss dyrka opp ligg brakk mange stader, og hus og fjøs står tomme. Gran planta i beste meining på 50- og 60-talet er i ferd med å utkonkurrere lyskrevjande artar i bjørkelia. På innmarka blomstrar geiterams og mjødurt. Vakre plantar, men teikn på kulturlandskap i forfall. Dette er ikkje særskilt for bygdene her nord, og har årsaker som eg ikkje skal gå inn på. Men kunne dyrkingsjorda utnyttast på anna vis? I mange byar er det rift om parsellar der ein kan dyrke llitt sjølv. Dei som kunne tenke seg litt matauk kunne kanskje fått leige seg ein jordlapp?
Mens skogen veks seg tjukk tynnast det ut med folk. Langs vegen, som før var både møte- og leikeplass, er lite folk å sjå. Beina og sykkelen var framkomstmiddel før bilen vart allemannseige og tungtransporten tok over. Folk som ferdast på vegen i dag er ute på treningstur eller luftar bikkja. Før lufta hundane seg sjølv eller vokta gard og grunn. Om hausten fekk dei vere med på elgjakta, framleis ei særs viktig hending. Vilt med molte til dessert er festmat landet over. I nord er vi privilegerte i så måte. I sør er ein lukkeleg over å ha til moltekremen julaften. Jula er elles ei tid då mattradisjonar vert tatt vare på. Men dei er ikkje statiske. Pinnekjøt er eit vestlandsprodukt som er blitt standard julemiddag også i nord. Folk flest er heller ikkje redde for utanlandsk påverknad i matvegen. I bygdene landet over har driftige damer frå Thailand bidratt til dette. Personleg skulle eg ønskje det sto meir god tradisjonsmat på menyen. Det kan bli for mykje pizza.
Førjulsstemning og julemarked i Bergen by
No er det er vinter og mørketid. I Bergen saknar eg snøen og mørketidslyset. Var eg i nord ville eg gått ut og filosofert litt under stjernehimmelen. I møte med det store er det mykje som blir smått. Og sjølv om månen og Karlsvogna står på snei på andre breiddegrader, er det dei same himmellegema som blir sett av milliardar andre på kloden. Folk er folk alle stader, med ønskjer om fred og eit godt liv for seg og sine. Skjenk ein tanke til alle som ikkje er på vår «rettside» når vi no går inn i julehelga. Så står det berre att å ønskje alle ei velsigna god og fredfylt julehelg!
(Dette innlegget står på trykk i juleheftet «Jul i Bardu og Målselvdalen 2017)
Det er ikkje alltid enkelt å velje seg ut eit tema å skrive om. Det er så alt for mykje å gripe fatt i, både med tanke på fortid, nåtid og framtid. Ikkje er det alltid så lett å samle tankane heller, langt mindre kome med noko djupsindig. Av og til kan det kanskje vere nok berre å ta utgangspunkt i nærmiljøet eller siste sundagstur. Om ein ser godt etter har dei fleste stader noko ved seg, anten det no gjeld botaniske tilhøve, natur, kulturlandskap eller lokalhistorie.
Her bur Hellemyrsfolket anno 2017
Hellemyren
Eg bur på staden der Amalie Skram henta inspirasjon til bøkene om Hellemyrsfolket. Det vil seie ytterst i Sandviken, nær Fagerdalen, der det låg ein husmannsplass som no er nedbygd av nye bustadblokker. Skildringa av plassen i bøkene passar perfekt til skildringa av husmannsplassen Øvre Fagerdal. «Olaplassen» er ei lita slette her, som på tidspunktet før utbygginga var nokså attgrodd. Eg var fleire gonger der og plukka bringebær og bjørnebær.
Det var mykje strid om dette byggeprosjektet. Mange, bl.a. forfattaren Gunnar Staalesen, engasjerte seg sterkt for å bevare området som eit kulturminne. For å bøte litt på tapet har husrekka over fått namnet Olinestien, oppkalla etter Oline – «Småfylla», som i sitt trasige liv trøysta seg med sterk drikke og som la i veg både til byen og til Salhus for å slokke tørsten. Og som ved eit slikt høve endte sine dagar på tragisk vis.
I lia over Fagerdalen går det ein sti opp mot Hellefjellet, her passerer ein restar etter noko som kan ha høyrt til husmannsplassen (sjå biletet under). Det går elles stiar på kryss og tvers i skogsområdet her. God kvardagstrening i tildels bratt terreng – bra for oss moderne menneske som ikkje treng å springe etter kyrne.
Ytre Sandviken, som no er ein relativt sentral del av Bergen by, var på Amalie Skrams tid seint på 1800-talet for strileland å rekne. Hit ut gjekk ingen veg, for å komme til byen var det vanleg å ro. På Lønborg, i nærområdet til badeplassen Helleneset, var det fleire småbruk. Då området vart utbygd på 1960-talet forsvann spora etter desse. Det er underleg å tenke på at det eigentleg ikkje er særleg lenge sidan folk kjempa for tilvêret i landskapet rundt oss. I dag er Ytre Sandviken eit attraktivt bustadområde med tilsvarande høge prisar.
Her vi bur på Lønborg kan vi sjå rett over mot Askøy, som har sitt litterære motstykke til Hellemyrsfolket, om enn berre i namnet. Eg var ein gong til stades i eit familieselskap der det var til stades folk frå Juvik på Askøy. Ein av deltakarane meinte det var interessant at ein no omsider hadde fått til eit møte mellom Hellemyrsfolket og Juvikfolket!
I boka «Ytre Sandviken – fra Hellemyrsfolket til moderne bydel» av Jo Gjerstad (2012) er det utførlege skildringar av gardane og dei som budde der. Sjå lenke
Stallane
Eit stykke lenger nord for den gamle kommunegrensa mellom Bergen og Åsane, inn forbi Eidsvåg, ligg Jordalen og Selvik. Oppe på ei hylle mellom Jordalen og Vinddalen ligg husmannsplassen Stallane. Hit kjem ein anten frå inst i Jordalen eller frå Selvik. Staden er eit populært turmål for store og små, av og til i helgene er det visst også servering med kaffe og vaflar. Det mangla sist sundag, men her var likevel folk på tur.
Stallane
Vinddalen og Ulskebjørnen
Interessant er det også å ta turen innom Vinddalen. I denne bortgøymte dalgropa under fjellet Ulskebjørnen ligg det ein stor gard. Det var i si tid skipsreiar Wallem som i 1937 kjøpte dei to gardsbruka som var her frå før. Desse var opprinneleg husmannsplassar under Jordal. Wallem ville omskape Vinddalen til eit mønsterbruk, og fekk sett opp ei løe som i si tid truleg var den største i heile Hordaland, til og med med flislagte vegger.
Nokre dagar etter sundagsturen til Stallane klatra min spreke sambuar opp på Ulskebjørnen og då vart det bilete av Vinddalen i fugleperspektiv. Og eit utsiktsbilete.
Vindalen sett frå Ulskebjørnen (foto: Bjørn Bertelsen)Utsyn frå Ulskebjørnen mot Jordalsvatnet og Eidsvåg (foto: Bjørn Bertelsen)
Livsløp 