Ull er gull – heia Hillesvåg!

For eit par veker sidan var min sambuar og eg eit ærend til Knarvik, kommunesenteret i Lindås kommune og regionsenter i Nordhordland. Bakgrunnen for dette var at min sambuar sitt pass måtte fornyast. Etter omlegging av kva politistasjonar som kan utstede pass, må bergensarane, i staden for å få dette gjort i sentrum som tidlegare, no reise til bydelen Fyllingsdalen. Eller som fleire i nordre bydel har funne ut er eit betre alternativ: ta turen over Nordhordlandsbrua til politistasjonen i Knarvik.

Ærendet var kjapt unnagjort og etter ein rask runde i det svære, og reint ut sagt ikkje særleg sjarmerande kjøpesenteret, var det framleis mykje att av dagen. Så kva kan ein elles finne på ein tidleg tysdag føremiddag midtvinters ved Osterfjorden? Eg var på dette tidspunktet i gang med å strikke ein genser med garn frå Hillesvåg ullvarefabrikk, og hadde lenge vore nysgjerrig på denne fabrikken. Eg visste at bedrifta hadde fått status som économusée. Min tidlegare arbeidsplass Hordaland fylkeskommune har støtta opp om économomuséa her vest på ulike måtar.

Etter knappe 10 minutts køyring er vi framme. Vi kjem først inn i butikken, som byr på utruleg mange flotte produkt. Reine godtebutikken! Resultatet vart ei ny ladning med garn, som også er billegare å kjøpe her enn på nett og i utsal i byen. Så i skrivande stund er eg i gang med genser nummer to denne vinteren.

Imponerande utval av strikkegarn. Like mykje på andre veggen.

Frå butikken går det ei trapp opp i andre etasje, der vi forutan ein butikk med ullfilt også kan sjå inn i produksjonslokalet (sjå biletet under). Her føregår produksjonen med gamalt og velprøvd utstyr.

Ull i fem generasjonar

På Hillesvåg ullvarefabrikk blir det produsert strikkegarn og ull til toving. Fabrikken er ei familiebedrift som har vore i same familie i 100 år. I den tronge gangen i andre etasje, der det heng informasjon om historia til fabrikken, støytte vi på Gunnar Myhr, som tilhøyrer tredje generasjon. Han overtok leiinga av drifta i 1954, etter å ha utdanna seg som tekstilingeniør i Norrköping i Sverige. Det er hans søner som i dag driv fabrikken, men Gunnar kunne fortelje at femte generasjon no er på veg inn. Fabrikken har 15-20 tilsette som i hovudsak kjem frå nærområdet. Gode lokale arbeidsplassar!

fullsizeoutput_1852 — Gunnar Myhr, tredje generasjon, kunne fortelje mykje interessant om drifta før og no.

Det er i all hovudsak norsk ull som vert nytta som råstoff i produksjonen. Norsk ull har ord på seg for å ha høg kvalitet.

Ull frå ulike saueraser. Mykje av garnet frå Hillesvåg kjem frå pelssau (i midten nedst) – ei blanding av blå og grå spælsau og svensk gotlandsfår.

Norsk pelsullgarn frå Hillesvåg

Sjå artikkelen «Norsk ull er gull» i Bladet Forskning

Mottak og klassifisering av norsk ull

Mine strikkeprosjekt

For meg har strikking som aktivitet vore i dvale gjennom fleire år. No har eg betre tid til slikt, og må nesten gi litt plass for sjølvskryt når eg har sjansen. Det er først i år at eg har begynt å strikke med garn frå Hillesvåg.

Garnet er levert i hesper og må nøstast opp, etter gamalt. Har ein ikkje ein person i nærleiken med to villige armar, må ein ty til ein stolrygg. Det er uansett viktig å passe på. Kjem ein skeivt ut er det brysamt å hente seg inn att. Eg har strikka ein genser i pelsullgarnet Blåne, og held no på med ein genser i Ask. Gode norske namn på gode garnsortar.

Oppskrifta på genseren til venstre under er i Troll, men eg brukte altså Blåne som har same strikkefastheit. Blåne er mjukare enn Troll. Prosjektet til høgre skal bli ein «Rallargenser», som eigentleg er ei oppskrift frå Dale garn.

Ull eller olje

I heilt andre enden av Lindås kommune ligg oljeraffineriet på Mongstad som vart etablert i 1975. Oljealderen er no på hell. Ullalderen har vart lenger og vil neppe ta slutt så lenge det veks ull på sauen. Og så lenge det finst sauebønder.

Olje er råstoff for plast. Plagg av fleece har i dag erstatta ull i mange av dei plagga vi bruker dagleg. Fleece er framstilt av plastmikrofibre. Plast har har vist seg å ha katastrofale konsekvensar for livet i havet. Og mikroplast er påvist i organismar på alle nivå i den marine næringskjeda. Slike konsekvensar har ikkje ulla.

Kva er eit économusée, og kvar finn vi dei?

Hillesvåg ullvarefabrikk har altså fått status som économusée. Eit économusée er eit konsept der gamle handverkstradisjonar får nytt liv gjennom eit visingssenter der ein både kan sjå handverket bli utført og kjøpe produkt. Slik er definisjonen på heimesida til Hillesvåg ullvarefabrikk:

Et ÉCONOMUSÉE er en håndverksbedrift som er valgt ut på grunn av sitt engasjement for kvalitet og autentisk arbeid. Håndverksbedriften skaper sitt eget driftsgrunnlag ved å produsere brukervennlige produkter laget etter tradisjonelle metoder og teknikker, og ved å tilby kvalitetsikrede kulturelle opplevelser til alle besøkende.

Museumskonseptet ÉCONOMUSÉE er utvikla i Quèbec i Canada (derav det franske namnet). På verdsbasis er det i alt 36 verksemder som har status som économusée. Norge er godt representert med 11 verksemder, alle ligg på Vestlandet og heile 8 i Hordaland. Forutan Hillesvåg kan nemnast Oleana, Oselvarverkstaden, Arven sølvfabrikk, Fjordtønna, Tønnegarden og Syse gard. Og fleire i nabofylka, bl.a. Aurlandssko i Sogn. Her ligg det til rette for mange interessante besøk!

Heimesida til Hillesvåg ullvarefabrikk

Oversikt over alle dei 36 économusea

Posta mars 6, 2017mars 15, 2018 av livsundheim 0

Morsmål og andre mål

Den 21. februar er ikkje berre kong Harald sin bursdag, det er også den internasjonale morsmålsdagen. Dagen vart erklært av UNESCO i 1999 og er markert kvart år sidan. Formålet med denne dagen er å fremje språkleg og kulturelt mangfald. Slik sett gir det meining å sjå morsmålsdagen og kongens bursdag i samanheng. Som kjent har kongen ved fleire høve vist seg som talsperson for inkludering og mangfald. Kva ein elles måtte meine om kongehuset og monarkiet si framtid skal eg la ligge. Eg lar språk og ikkje Norges sin konstitusjon vere tema denne gongen.

fullsizeoutput_1847 — Morsmåltreet – symbol for morsmålsdagen

I Norge vert det snakka over 200 språk og folk med ulike morsmål har lenge levd side om side. Med innvandring og flyktningar er mangfaldet aukande. Morsmål blir oftast definert som førstespråk, det vil seie språket ein har lært først, nytta mest og er mest knytta til.

I Norge har vi meir enn eitt morsmål. Vi har samisk og kvensk. Og så er det dei to variantane av norsk skriftmål, bokmål og nynorsk. Vi har eit mangfald av dialektar, som i dag ser ut til å vinne fram som skriftspråk på sosiale media og i tekstmeldingar.

Men så var det dette med nynorsken då. Kva skal ein no med dette grautmålet? Nynorsken må stadig forsvare sin plass i norskopplæringa. Ein kan jo lure på kvifor det er så uendeleg mykje meir brysomt å lære seg nynorsk enn å lære seg engelsk? Sjølv i distrikt som opphavleg har dialekt som ligg tett opp til nynorsk, som for eksempel i nabokommunane til Bergen, er motviljen ofte stor.

Sjølv hadde eg bokmål som hovudmål og nynorsk som sidemål heilt til eg som tilsett i Hordaland fylkeskommune fekk krav om å nytte nynorsk som tenestespråk. Overgangen gjekk fint, og eg oppdaga at det er god språkleg oppdraging å bruke nynorsk. Mange tenker ikkje over at det er eit fortrinn å kunne beherske nynorsk dersom ein tar sikte på jobb i offentleg forvalting på Vestlandet. Direkte matnyttig altså.

Sidemålet sin framtidige plass i skulen er stadig eit heitt diskusjonstema. Meir om tema sidemål i Framtida. Og sjølvsagt på Noregs mållag si nettside.

Nasjonalt senter for fleirkulturell opplæring har ei nettside om Tema morsmål. Sida er først og framst retta inn mot dei som har ansvar for morsmålopplæring for framandspråklege elevar, men inneheld informasjon og tips som er nyttige også for andre.

Å lære framande språk

«Språk er ei slags dør ein går gjennom» er tittelen på eit seminar som finn stad 8. mars på Universitet i Oslo, Senter for flerspråklighet. Å kunne fleire språk er viktig kompetanse både for den enkelte og for samfunnet. Sjølv har eg alltid hatt ei interesse for språk. Språklæring er kodeknekking, rett og slett spennande. Takk vere engelsklina på det som ein gong heitte gymnaset fekk eg opplæring i tre framandspråk, tysk, engelsk og fransk. Alle har kome til nytte.

Eg er tiltrekt av å lære meg tilsynelatande unyttige ting, og slik sett har eg nok litt av Askeladden i meg. Eg er dessutan overtydd om at å lære språk er førsteklasses hjernetrim, altså veleigna som pensjonisthobby.

For over tjue år sidan gjekk eg på Folkeuniversitetet sitt kurs i russisk, faktisk i fleire semester . – Kva i all verda skal du med det, var spørsmålet eg fekk då eg kom til å nemne dette under eit tilfeldig møte med no avdøde geografiprofessor Jens Chr. Hansen. Nei, sei det. Eg har enno ikkje hatt høve til å praktisere russisk, og sjølvsagt har russiskkompetansen rusta kraftig i løpet av desse åra. Eg kan det kyrilliske alfabetet sånn nokonlunde, og kjenner att eit og anna ord når det blir snakka sakte og tydeleg. Putin er grei slik, han snakkar klårt og tydeleg når han viser seg, det skal han ha.

screen480x480 — Askeladden, på veg ut i verda med språkleg niste?

No når det snart vert sett opp direkte flyrute Bergen-St. Petersburg blir det meir aktuelt med ein tur dit. At tilhøvet til vår store granne i aust er inne ein kjøleg fase bør ikkje vere ei hindring. Jo, Russland står absolutt på reiseprogrammet, og eg meiner at eg til tross for manglande praksis vil vere betre rusta enn dei fleste. Høfligheitsfrasene og matrettane skulle vere lette å repetere.

I den seinare tid har eg – takk vere det gratis og nettbaserte språkopplæringsprogrammet Duolingo – tileigna meg ein del spansk. Ifølgje Duolingo er eg no 51% flytande i spansk! Eg anbefalar gjerne Duolingo, men ein må vere førebudd på nokre besynderlege og naturstridige øvingssetningar. «La tortuga bebe leche» (= Skilpadda drikk melk) er eit eksempel. Mi ferdigheit i spansk er begrensa til å forstå det meste av hovudinnhaldet i ei skriftleg tekst. I konversasjon kjem eg til kort. Eg bør nok helst ha eit lengre opphald i eit spanskspråkleg land for å bøte på dette. For ein pensjonist skulle dette ikkje vere umogleg.

Morsmål på bussen

Eg bur i ein bydel der mange har eit anna morsmål enn det norske. I nabolaget er det kommunale bustader som husar folk med flyktningebakgrunn, her har vi Norges handelshøyskule med studentar frå mange land, og ein vidaregåande skule med ein god del innvandrarar. I tillegg kjem dei mange austeuropearane som er sysselsette med ulike byggeprosjekt rundt omkring, og som også har familiar her.

16548134556_b3043700b1_b — Buss nr 6 for transport med språkleg mangfald

På bussane til og frå bydelen svirrar alle slags tungemål. Eg må vedgå at eg ofte fell for fristelsen til å tjuvlytte på samtalar, ofte er det heller ikkje til å unngå. Folk er ikkje alltid veldige diskrete sjølv om dei har ein heil buss som publikum. Men her får eg problem. Samtalar på språk der eg kan litt krev høg konsentrasjon for at eg skal kunne forstå kva det vert snakka om. Og kva då med arabisk, somalisk, kurdisk, urdu osv? Kva snakkar dei om, dei passasjerane som har desse morsmåla?? Der er eg heilt hjelpelaus. Det er frustrerande. Eg vert frista til å lære meg desse språka og knekke nye kodar!

Til dei nye som kjem til landet vårt blir det stilt krav om å lære seg språket. Og for å kunne lukkast med integrering i samfunns- og arbeidsliv er dette sjølvsagt viktig. Men kor lett er det å lære eit nytt språk? For ungane går det sikkert greit, dei kan nok både halde på morsmålet sitt og tileigne seg det nye språket om det vert lagt til rette for det. Men kva med dei litt lenger opp i åra? Av erfaring kan eg love at det er utfordrande å få språk til å sitte når ein er over sin første ungdom.

Eg har elles merka meg at mange av dei som er mest innvandringskritiske ser ut til å slite litt med eige morsmål, om ein skal dømme etter kommentarfelta. Om vi snur litt på det – kor enkelt ville det vere for oss innfødte nordmenn om vi for eksempel fekk krav om å lære oss arabisk? Kanskje noko å tenke på.

Posta februar 24, 2017juni 23, 2017 av livsundheim 0

Hellemyrsfolk, Ulskebjørn og husmannsvesen

Det er ikkje alltid enkelt å velje seg ut eit tema å skrive om. Det er så alt for mykje å gripe fatt i, både med tanke på fortid, nåtid og framtid. Ikkje er det alltid så lett å samle tankane heller, langt mindre kome med noko djupsindig. Av og til kan det kanskje vere nok berre å ta utgangspunkt i nærmiljøet eller siste sundagstur. Om ein ser godt etter har dei fleste stader noko ved seg, anten det no gjeld botaniske tilhøve, natur, kulturlandskap eller lokalhistorie.

Hellemyren

Eg bur på staden der Amalie Skram henta inspirasjon til bøkene om Hellemyrsfolket. Det vil seie ytterst i Sandviken, nær Fagerdalen, der det låg ein husmannsplass som no er nedbygd av nye bustadblokker. Skildringa av plassen i bøkene passar perfekt til skildringa av husmannsplassen Øvre Fagerdal. «Olaplassen» er ei lita slette her, som på tidspunktet før utbygginga var nokså attgrodd. Eg var fleire gonger der og plukka bringebær og bjørnebær.

Det var mykje strid om dette byggeprosjektet. Mange, bl.a. forfattaren Gunnar Staalesen, engasjerte seg sterkt for å bevare området som eit kulturminne. For å bøte litt på tapet har husrekka over fått namnet Olinestien, oppkalla etter Oline – «Småfylla», som i sitt trasige liv trøysta seg med sterk drikke og som la i veg både til byen og til Salhus for å slokke tørsten. Og som ved eit slikt høve endte sine dagar på tragisk vis.

I lia over Fagerdalen går det ein sti opp mot Hellefjellet, her passerer ein restar etter noko som kan ha høyrt til husmannsplassen (sjå biletet under). Det går elles stiar på kryss og tvers i skogsområdet her. God kvardagstrening i tildels bratt terreng – bra for oss moderne menneske som ikkje treng å springe etter kyrne.

Ytre Sandviken, som no er ein relativt sentral del av Bergen by, var på Amalie Skrams tid seint på 1800-talet for strileland å rekne. Hit ut gjekk ingen veg, for å komme til byen var det vanleg å ro. På Lønborg, i nærområdet til badeplassen Helleneset, var det fleire småbruk. Då området vart utbygd på 1960-talet forsvann spora etter desse. Det er underleg å tenke på at det eigentleg ikkje er særleg lenge sidan folk kjempa for tilvêret i landskapet rundt oss. I dag er Ytre Sandviken eit attraktivt bustadområde med tilsvarande høge prisar.

Her vi bur på Lønborg kan vi sjå rett over mot Askøy, som har sitt litterære motstykke til Hellemyrsfolket, om enn berre i namnet. Eg var ein gong til stades i eit familieselskap der det var til stades folk frå Juvik på Askøy. Ein av deltakarane meinte det var interessant at ein no omsider hadde fått til eit møte mellom Hellemyrsfolket og Juvikfolket!

I boka «Ytre Sandviken – fra Hellemyrsfolket til moderne bydel» av Jo Gjerstad (2012) er det utførlege skildringar av gardane og dei som budde der. Sjå lenke

Stallane

Eit stykke lenger nord for den gamle kommunegrensa mellom Bergen og Åsane, inn forbi Eidsvåg, ligg Jordalen og Selvik. Oppe på ei hylle mellom Jordalen og Vinddalen ligg husmannsplassen Stallane. Hit kjem ein anten frå inst i Jordalen eller frå Selvik. Staden er eit populært turmål for store og små, av og til i helgene er det visst også servering med kaffe og vaflar. Det mangla sist sundag, men her var likevel folk på tur.

Vinddalen og Ulskebjørnen

Interessant er det også å ta turen innom Vinddalen. I denne bortgøymte dalgropa under fjellet Ulskebjørnen ligg det ein stor gard. Det var i si tid skipsreiar Wallem som i 1937 kjøpte dei to gardsbruka som var her frå før. Desse var opprinneleg husmannsplassar under Jordal. Wallem ville omskape Vinddalen til eit mønsterbruk, og fekk sett opp ei løe som i si tid truleg var den største i heile Hordaland, til og med med flislagte vegger.

Nokre dagar etter sundagsturen til Stallane klatra min spreke sambuar opp på Ulskebjørnen og då vart det bilete av Vinddalen i fugleperspektiv. Og eit utsiktsbilete.

Vindalen sett frå Ulskebjørnen (foto: Bjørn Bertelsen)

Utsyn frå Ulskebjørnen mot Jordalsvatnet og Eidsvåg (foto: Bjørn Bertelsen)

Her kan du lese meir om husmannsvesenet i Norge

Posta februar 13, 2017juni 22, 2017 av livsundheim 0

Tid for hjem 1

Ved sida av TV-programmet «Med hjartet på rette staden» som eg tidlegare har skrive om, er «Tid for hjem» ein favoritt. Det er ein fest å sjå dei sveisne turbohandverkarane med sprudlande bergenshumør og kreativitet boltre seg i ulike renoveringsprosjekt. Her lyt eg skyte inn at eg sjølvsagt ser på programmet primært for å hente inspirasjon til eige hus og heim, tru ikkje anna.

Min fascinasjon for programmet kan også ha samanheng med at eg er snekkardatter, og eg liker å tru at eg forstår meg på verktøy, teknikkar og materialar. Dessverre lærte eg aldri å snekre, slikt var for gutane på den tida. Dei fekk ha sløyd, mens vi jentene skulle bli gode husmoremne og dermed fekk innføring i strikking og saum. Det kom no til nytte det også.

Bad og bodar

No når ikkje det meste av dagane går med til jobb, er det også på andre måtar «tid for hjem» (eller heim, jmf. målføret eg no føretrekkjer). Til eksempel er alle tre bodane i huset for katastrofeområde å rekne (sjå bilete). Den verste boden har eg ikkje avbilda, skamkjensla vart for stor. Til ryddearbeidet skal eg nok skaffe meg assistanse frå min sambuar, som i morgon startar på si siste veke i yrkeslivet. No skal det bli samordning og ryddige bodar til våren ein gong!

I tillegg er det altså no innlysande at badet, med sitt frynsete rosa vinyltapet som nok var relativt nytt da vi flytta inn i huset i 1990, saman med messing og sjalusidører (sååå 80-tals) no er modent for utskifting. Dette var i si tid eit heilt OK bad, og det gjer framleis nytten. Men no er det berre å bøye seg for tidas krav. Det kjem til å koste flesk. Vi har etablert kontakt med eit bademiljøfirma, dei kjem snart på synfaring og så blir det vekesvis med utrivelege tilhøve til badet ein gong utpå seinvinteren oppstår som Fugl Føniks. Vi har noko å sjå fram til.

Sink og skjå

Eg kan heller ikkje denne gongen la vere å ta eit tilbakeblikk på gamle dagar. No har det seg slik at eg med min enkle landsens bakgrunn tilbake i forrige århundre ikkje alltid har vore så godt vant med høg standard på badefasilitetane.

I min barndom var det sinkbaljen som tente som badekar. Bading føregjekk på kjøkkengolvet på laurdagen – «laugardagen» etter gammalt. Først med nytt hus på 60-talet vart det slutt på denne formen for reinsingsprosess. Sinkbaljane har i dag eit heilt anna bruksområde. Ein salsannonse på Finn lokkar med at sinkbaljen er «kjempefin til blomster, pledd og puter, eller kanskje isbiter og drikkevarer på en varm sommerdag».

Det var no forresten heller ikkje vanleg å ha innomhus alt det som vi no pjåtar inn i bodene. Det var uthus til slikt. Skjåen er eit velkjent bygg nordpå, og for dei med gardsbruk var det utruleg mykje som fekk plass i fjøsgang, låve og stabbur. Reine museum kunne det bli etter kvart. Under rydding i gamlefjøset på nabogården kunne ein mellom andre kuriositetar finne både heimebrenningsapparat, to snøskutarar, hesteseletøy, hyppeplog og sykkel.

Biletet under viser eit anna gammalfjøs, det høyrer til eit verna gardstun på fjellgarden Strømsør i Bardu og har sikkert også vore brukt til lagringsplass.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA — Strømsør, Bardu

Merk elles at tittelen på dette innlegget er nummerert. Meir følgjer etter kvart.

Posta februar 5, 2017juni 23, 2017 av livsundheim 0

Bygge mur

Den trumpete figuren på andre sida av Atlanteren, som snart berre manglar ein liten bart under nasen, skal no i gang med å bygge mur. Litt av eit prosjekt å ta fatt på. Kan vel skape mykje gode arbeidsplassar for folk i rustbeltet som no kan omskolerast til murarar. Finansieringa er visst ikkje heilt på plass enno, noko som kan bli ei utfordring når det samtidig er lova skattelette og satsing på annan infrastruktur. Naboen i sør har som rimeleg kan vere slamra igjen døra. Når alle ulovlege innvandrarar skal returnerast kan det vel også bli smått med arbeidskraft.

Mange av oss trudde og håpa at murbygging mellom land og folkegrupper var eit tilbakelagt stadium. Eg gløymer aldri novemberkvelden i 1989 då eg frå sofakroken framfor TV`en med stigande vantru såg Berlinmuren falle og folk klatre over. No er det igjen skremmande rørsler i Europa. Og Israel har som kjent forlengst bygd mur for å stenge ute og gjere livet mest mogleg surt for palestinarane.

Nei, slike murar vil vi ikkje ha. Og no set eg også strek for dagens politiske kommentar. Eg skiftar perspektiv og skal sjå litt på muring som samfunnsbygging og -utvikling.

Alternative murar

Eg høyrer no til kategorien 60+ på tur, det vil seie at eg ikkje – hm – murar meg inne. Eg går turar både i nærmiljøet og utanlands. Er det noko det er mykje av alle stader og til alle tider, er det nettopp murar til ulike funksjonar, i alle storleikar og former. Desse er viktige trekk i kulturlandskapet, og dei vitnar om menneskeleg strev for å skape betre livsvilkår. Steingardar, terrassar, diker og demningar finn vi overalt. Og vi treng ikkje gå langt. I Bergen og omland er det talrike døme.

I går såg vi sola i Bergen (!). Solhungrige Bergensbuarar hadde funne vegen ut i det fri. På min tur mellom Fløyen – Brushytten – Munkebotn meiner eg til og med at eg såg Bergen sin musikkguru Engelen fyke forbi på elsykkel ved Storevatnet. Men før eg kom så langt hadde eg eit stopp på Storediket. Her har gatekunstnaren Newton vore på ferde, men det er vel helst i bygatene ein treng gassmaske på godvêrsdagar vinterstid.

fullsizeoutput_17d5 — Gatekunst på Storediket

Dikene var opphavleg bygde for å sikre mølledrift og vassforsyning. Dei har lange historiske røter. I dag er dei særs verdifulle innslag i turområda på byfjella. På den mykje brukte turvegen eg gjekk i går ligg dei som perler på ei snor. Ved Storavatnet går det stiar til Stoltzekleiven og på motsett side kan ein klyve oppover til Ankerhytten, Rundemanen og Kvitebjørnen. Her finn ein fleire mindre diker.

På slutten av dette innlegget har eg lagt nokre lenker til kjelder som kan seie meir om historikken. Men før eg avsluttar, har eg lyst til å vise litt murarbeid på ein stad dit mange av oss legg vegen for å få oss litt sol og varme om vinteren. Min favoritt, i alle fall med tanke på murar, er kanariøya Lanzarote, og då særleg vindistriktet La Geria. Dette er døme på korleis ein ut frå eit karrig utgangspunkt, men med slit og pågangsmot har klart å produsere ypperlege vinar. Kvar vinranke er verna av ein sirkelrund mur av lavastein. Og meir fascinerande kulturlandskap skal ein leite lenge etter.

Om Mulelven

Om Storediket

Kulturminner på byfjella i Bergen

Om Munkebottsvassdraget og Store Sandvikens møllebruk av Jo Gjerstad

Informasjon og lenke til kart over dei sentrale byfjella

Murar på Lanzarote

Posta januar 27, 2017mars 15, 2018 av livsundheim 1

Ei veke i nord

Eg har vore nordpå ei vekes tid. Det vil seie: først nokre dagar i Bardu, på min fødestad, no i Tromsø. Som pensjonist er ein fri til slikt. Men lommeboka bør ikkje vere for slunken. For same prisen som flyreisen Bergen – Bardufoss kunne ein nok fått seg ei veke under heilt andre himmelstrøk, trur eg til og med kunne ha komme meg heilt til Florida. Men eg ønsker meg altså vinteren her i nord, som ei motvekt mot den lite tilfredsstillande bergensvinteren. Men her som der er denne årstida utfordrande nok. Etter eit par strålande, men kalde vinterdagar i Bardu slo vêret om til nullføre med regn, sludd og snø. Med tilhøyrande utfordrande køyreforhold på speilglatte vegar og ein buss som vart ein time forseinka på veg til Tromsø på grunn av trafikkulukke undervegs og påfølgjande opprydding og vegstenging.

Å vende tilbake

Tilfeldigvis har eg hatt med meg siste bind av Elena Ferrantes Napolikvartetten som lesestoff. Her kjem hovudpersonen tilbake til Napoli etter å ha gjort karriere som forfattar og i den akademiske verden. Endringane ein ser er farga av dei erfaringane ein har gjort i mellomtida. Så kva er det eigentleg ein ser når ein vender tilbake til ein stad? Interessant perspektiv når ein er tilbake på gamle trakter.

No er eg altså i Tromsø, i veka der TIFF – Tromsø internasjonale filmfestival – går av stabelen for 27. gong. Ei stor årleg begivenheit som får folk til å gå mann av huse, fylle opp sentrumsgatene og det som måtte vere av kafear, pubar og restaurantar i Tromsø – og dei er ikkje få. Tromsø er byen i Norge med størst kafetettheit i forhold til folketalet. Og noko av grunnen til den heilt spesielle atmosfæren i byen under denne veka er nok at det er eit intimt sentrum. Kinovestibylen har direkte inngang til det flotte biblioteket, som ligg der Fokus kino låg tidlegare. Rådhuset ligg i same kvartal, og på andre sida av gata ligg Kulturhuset, med tilhøyrande kafe.

Under festivalen risikerer ein å treffe att bekjente og klassekameratar ein ikkje har møtt på fleire tiår. For eg gjekk altså på dei som den gongen heit Tromsø Gymnas, no Kongsbakken vidaregåande skule, den staselege raude bygninga som tronar på toppen av Kongsbakken, godt synleg sentralt i bybiletet. Så eg er altså på gamle tomter. Sidan eg heldt til her på 60-talet har det skjedd utruleg mykje med byen. Utelivet har likevel alltid vore eit særpreg. På 60-talet var det til ei kvar tid på døgnet folk å sjå på hjørnet utanfor BUL. Heile dette kvartalet strauk med i bybrannen i 1969, men det er ei anna historie. Til tross for at det no er serveringsstader å sjå overalt i sentrum, ser ikkje talet på butikkar ut til å ha auka nemneverdig. Kvifor? Svaret finn vi nok på andre sida av Tromsøya der Jekta storsenter trekkjer til seg bilfarande kundar. Snart kjem også IKEA dit. Vi kryssar fingrane for eit fortsatt levande sentrum, også for handel og ikkje berre kafe- og festivalgjestar.

Å vende tilbake har også vore eit tema i fleire av dei filmane eg har sett. Karenina & I handlar om skodespelaren Gøril Mauseth som skulle spele Anna Karenina på teatret i Vladivostok og som under den lange reisa med den transsibirske jernbanen gjorde store anstrengelsar for å leve seg inn i rollen og samtidig øve seg i det for henne ukjente russiske språket. No vart det likevel slik at ho måtte spele rolla si på norsk. Men eit av resultata av dette var at ho fann tilbake til seg sjølv og staden der ho vaks opp – nemleg Kjøllefjord i Finnmark. Det kan verke som litt spesielt å måtte gå vegen om Anna Karenina sin historie og skjebne og reise heilt til Vladivostok for å erkjenne denne tilhøyrigheita. Men for sjåarane var det no i alle fall ein interessant road-movie.

Den beste filmen av dei eg har sett til no må nesten vere den argentinske komedien «A distinguished citizen» som handlar om ein suksessrik Nobelprisvinnande forfattar, født i Argentina, busett i Barcelona, som er gått lei av virak og avslår alle invitasjonar, men som motvillig likevel mottar invitasjonen frå den den nokså ubetydelige heimbyen i Argentina. Her blir han utnemnt til æresborgar, men forventningane hos folka i heimbyen er vanskelege å møte og populariteten dalar.

Poesi og politikk

To av dei andre filmane eg har sett dreier seg også på kvar sitt vis om poetar. Pablo Neruda, den chilenske poeten og politikaren måtte i 1948 flykte frå regimet, og filmen «Neruda» handlar om dette. I filmen er han skildra som ein samansett person. Det som gjorde denne filmen spesielt interessant var forteljargrepet og skildringa av forfølgjaren, den unge og ambisiøse politimesteren som ønskjer å vere ein del av diktaren si forteljing. Den andre filmen – «Shun Li and the Poet» er ei nydeleg skildring av venskapet mellom den kinesiske jenta som har fått seg jobb i ein hamnekafe i ein fiskarlandsby i Venezia-lagunen og den eldre fiskaren med ei poetisk åre, innvandrar frå Jugoslavia. Heller ikkje desse fekk vere i fred for omgjevnadene si mistenkeleggjering.

Eg har sett mange fleire filmar som eg ikkje nemner her. Eg er ikkje filmkritikar og kjenner mi begrensing. Det fine med slike internasjonale filmfestivalar er at ein får innblikk sosiale og politiske forhold som elles går under radaren her heime. Så kanskje fortener den indiske dokumentarfilmen «An insignificant man» litt omtale. Kven har for eksempel høyrt om det nye politiske partiet Aam Admi Party – «partiet for alminnelege folk»? Partistiftaren Arvind Kejriwal blir kalla Indias svar på Bernie Sanders. Partiet utfordrar etablerte parti, korrupsjon og maktstrukturar. Parallellen til vestlege protestparti er interessant. Dette høyrer ein ikkje mykje om i media på våre kantar.

I løpet av desse dagane i Ishavsbyen har eg sjølvsagt besøkt ei rekkje av dei talrike kafe- og pubtilboda. Ingen nemnt, ingen gløymt, med unntak av sjølvaste urpuben: Ølhallen. I mi tid i byen på 60-talet var dette helst ein stad for mannfolka, stengetid var kl 16 og dametoalett kom det ikkje før seinare. No kan denne tradisjonsrike staden skilte med eit imponerande utval av ølsortar og eg holdt på å seie også damer. Rema (RÆma, eventuelt RÆva) erta på seg Mack i si nylege innskrenking av ølsortar i butikkane. Dette er sjølvsagt med på å fyre oppunder den ulmande, for ikkje å seie veksande motsetnaden mellom sentrum-periferi både i landsdelen og i landet for øvrig. I same slengen kan vi nemne ulv, kommunereform, regionreform og forsvarspolitikk. Vi går spennande tider i møte.

Marit Bockelie si skildring av Tromsø heng på Ølhallen

Den 21. januar, som i år fall på laurdagen, er soldagen i Tromsø. Fyrverkeriet som skulle vore avfyrt frå Fløyfjellet på nyårsaftan vart utsett til soldagen på grunn av vêret. Sola viste seg dessverre ikkje, men fyrverkeriet som vart avfyrt på Mandelasletta var riktig så flott.

Eit par filmar også i dag søndag, så går turen tilbake til Bergen. Denne gongen vart det Tromsø som fekk mest merksemd, men eg kjem nok tilbake med meir stoff om Bardu og andre stader etter kvart. Til veka går elles kjempearrangementet Arctic Frontiers av stabelen i Tromsø, med notabilitetar frå inn- og utland. Det skjer mykje her nordpå.

Posta januar 22, 2017mars 15, 2018 av livsundheim 0

Med hjarte på/i/for rette staden

Mine gamle kolleger hadde mykje moro av vanen eg la meg til i løpet av det året eg øva meg på å bli pensjonist. På onsdagane kl. 1610 slo eg på fjernsynet der «Med hjarte på rette staden» (eller Heartbeat som det heiter på originalspråket) går i evig reprise på NRK2. No er nettopp bunken snudd slik at vi har fått omstart på dei aller første episodane. Alf Ventress og Oscar Blaketon er kraftig forynga og sist nemnde er ikkje gått av med pensjon enno, men driv framleis og terroriserer undersåttane sine. 60-talsmusikken rular, og vekker til live sterke minner om mi ungdomstid på 60-talet.

I den tilsynelatande fredelege fiktive småbyen Aidensfield i Yorkshire blir den lokale politistyrken stadig sett på prøve av så vel lokale småskurkar som litt meir utspekulerte framande som kjem for å skape trøbbel. Men det var ikkje dette eg skulle snakke om. Heller ikkje om livet på den lokale puben, der både høg og låg i lokalsamfunnet samlar seg om ein pint eller fleire. Eller kanskje dette likevel kan vere eit bakteppe?

Som mangeårig innbyggar i Sandviken har eg fått eit hjarte som bankar for denne heilt spesielle bydelen. Eg delar patriotismen med mange som ivrig legg ut bilete og lokalhistorie på sosiale media. Sjølv har eg har vore så lenge på denne kanten av byen at til og med Ottoen – byoriginalen som gjekk bort sist julaften – brukte sykkelen sin til å sykle på den gongen eg gjorde mitt inntog i Sandviken. For kvar gong eg har flytta, har flyttelasset berre gått litt lenger utover Frå småbyidyllen i Rosegrenden, via Hatleberg og Fagernes i Breiviken har eg arbeidd meg nordover slik at eg til slutt havna på Lønborg, og altså no stangar mot den gamle bygrensa mot Åsane. Vi er naboar med dagens Hellemyrsfolk (det er ein annan historie som eg kanskje kjem tilbake til ein annan gong).

Sandviken er frå naturen si side velsigna med nærheit til sjøen og til fjellet. Og same kor ein befinner seg kan ein sjå sjøen og utsikten vestover. Om ikkje akkurat frå eige vindauge, så i alle fall eit gløtt om ein tar nokre skritt utandørs. Eller kanskje heller såg. For kva er det som skjer? Heile strandsona er no i ferd må i bli nedbygd av ruvande bustadblokker som stenger for utsyn og tilgang til sjøen. Siste skotet på stammen (eller for baugen, alt ettersom) er det som no er i ferd med å reise seg i Elsesro, næraste nabo til Gamle Bergen. Det skal seiast at den gamle bebyggelsen som no er riven, ikkje akkurat var nokon pryd, men må ny utbygging skje på ein så brutal måte?

Eg er på ingen måte mot fortetting der dette er tenleg for byutviklinga. For å skape ein levande by er det viktig å legge til rette for varierte bustader som kan fylle behovet for fleire grupper, også unge og barnefamiliar. Men dei nye leilegheitene som reiser seg i strandkanten er svindyre og knapt eigna for yngre familiar. Dette gjeld forøvrig ikkje berre Sandviken. Det er freistande å kalle dette skurkaktig utbygging.

Eg er heller ingen nostalgikar som vil bevare Sandviken som ein småby med små kvite trehus – slik som i museet Gamle Bergen. Og eg ser også at noko av dei gamle næringsbygga lyt vike. Men hadde det ikkje vore fint om ein tok vare på det beste kvalitetane ved bydelen, at det vart lagt til rette for fleire grøne område og møteplassar, ja, tenk om det hadde vore ein samanhengande strandveg langs heile Sandviksbukta?

Som byutviklar og utbyggar lyt ein ha hjartet på – og for -rette staden!

Posta januar 13, 2017juni 22, 2017 av livsundheim 4

60+ på tur

Fri på det som tidlegare var arbeidsdagar fører med seg nokre nye dagsrutinar, eller skal vi heller seie moglegheiter. Det betyr at ein kan gå tur midt på blanke kvardagen, medan dei yngre årgangane er på jobb, skule eller barnehage. Det er då ein oppdagar alle jamnaldringane som er ute i same ærend. Spreke 60+, gjerne to og to, sporty kledd med det nyaste innan fottøy, raske og ledige i ganglaget. Fint det, og no er det slik laga her i denne bydelen Ytre Sandviken at vi har fått svære og breie turvegar som er skånsame for slitne kne. (Graden av tilrettelegging og inngrep i naturen kan gjerne diskuterast, men det let eg ligge her og no).

For eit kvart århundre sidan flytta vi hit til denne bydelen som vart bygd ut på slutten av 60-talet. Vi kjente oss eigentleg litt for unge mellom alle 60+ i nabolaget, og ville nok føretrekkje ein meir variert aldersamansetnad. Det løyste seg etter kvart. Det kom ungar som leikte i gata, generasjonsskiftet gjekk sin gang. Men no er forsyne meg også dei ungane vaksne og har forlengst fått seg kjærestar og om dei ikkje er flytta heimanfrå så er det like før. Så no er det altså vi som er mellom dei før nemnde litt keisame 60+ som er å observere i nabolaget og ikkje minst på nærbutikken. Men til skilnad frå tidlegare ser det ut til at denne aldersgruppa vert sprekare og sprekare, og det er dei ein helst møter i fin driv på Eidsvågfjellet og i Munkebotn.

Då eg flytta til Bergen var uniforma til Bergensmadammene på 60+ marineblå poplinskåpe, handveske, hatt og brune snøresko, og paraply sjølvsagt. Det var også som regel turantrekk. Slik oppfatta eg dei den gongen, og kanskje er hukommelsen min selektiv. Men eg er i alle fall sikker på at sprekare 60+ åringar enn no i 2017 har vi aldri hatt – og aldri har dei vore så talrike heller. Om 20 år er vi ikkje fullt så spreke lenger, men framleis talrike. Det blir ei utfordring for dei som hoppa paradis i gata på 90-talet. Demografien kan sporast og observerast i alle bydelane i Bergen, for ikkje å snakke om i nabokommunane. Slikt kan vere interessant for ein pensjonert geograf på tur.

Posta januar 10, 2017juni 17, 2017 av livsundheim 0

Nye tider

Eg har gått til det skritt å opne ein ny kanal til omverda. Kvifor? Har eg noko å melde? Eg veit ikkje kor dette ender, men finn vel på noko, trur eg. Og så har eg altså vald meg nynorsk som målform. Ser de biletet over? Dette var motivet eg passerte på veg til jobben i Hordaland fylkeskommune heilt til no nyleg. Og i fylkeskommunen vart eg opplært i nynorsk. Så eg tar med meg målet derifrå og så får vi sjå om eg kan sette ord på det som måtte komme i min veg og mine tankar etter kvart som dagane går i min nye livsfase. Eg er spent.

Posta januar 4, 2017januar 10, 2017 av livsundheim 0

Livsløp

Stort og smått om liv og litteratur